قصاص

قصاص د متقابل عمل(ورته چلند) په معنی په قصدي جرمونو کې دی. قصاص په دوې ډلو؛ د نفس قصاص او د غړو قصاص ویشل کیږي. د قصاص حکم، د اسلام له مسلم حکمونو څخه پیژندل شوې، کوم چې د قرآن آیتونه، متواتر روایاتو او اجماع پکې دلالت کوي.

په آزادی او بنده ګي کې سمون، دین ته یو والي، بلوغ او عقل د قصاص د پلي کیدو شرایط دی. د جاني سړی په وړاندې د هغه اعتراف، د دوه عادل سړیو شهادت او قسامه د قصاص اثباتولو له لارې ده. قصاص، د دیه تر څنګ، حَدّ او تعزیر، د ایران په اسلامي جمهوریت کې د اسلامي جزا قانون، د څلور اصلي مجازاتو څخه دي.

د حدونو او مرز پرته د غچ اخیستنې چلند مخنیوی، د کیفري عدالت چمتو کول او د ټولنیز امنیت خوندیتوب ساتل، د قصاص حکم د تشریع حکمت او لاملونه دي. قصاص د هغه چا لپاره واجب ندې چې د قصاص کول حق لري؛ بلکه هغه کولی شي مجرم وبخښي یا د یو څه په بدل کې د خپل حق نه تیر شي.

قصاص، متقابل عمل

په قصدي جرمونو کې د مثل په توګه چلند کول، قصاص بلل کیږي. که هغه څوک چې وژنه کړې وي یا په چا یې ټپي کړی وي، ووژني او یا هغه ته ورته زیان ورسوي، د هغه پر باندی قصای پلی شوی ده. په فقهي کتابونوکې څوک چې جنایت او جرم ترسره کړې جاني ویل کیږی او هغه څوک چې پر هغه جنایت ترسره شویده، مَجْنیٌّ‌علیه ویل کیږی.

د قصاص حق څخه تیریدل

قصاص کول اړین مجازات ندې؛ هغه څوک چې د غچ اخیستنې حق لري کولی شي خپل حق وبخښي یا د هغه چا سره چی د هغه پر باندې باید قصای پلی شی مصالحه وکړي. د علامه طباطبایي په وینا؛ د قصاص په آیت کې، پداسې حال کې چې د قصاص حکم څرګندیږي، د قصاص له حق څخه تیریدل هم هڅول شوي دي.

امیرالمؤمنین، د ضربت و هل نه وروسته په یو سپارښتنه کې وویل: که زه ژوندي پاتې شم، زه به د خپل وینه ولي یم، او که زه مړ شم، مړینې زما معاد او تمځای ده. او په دوام کې، عفو او بخښنې(د ابن ملجم په اړه) د خپل لپاره، د خدای ته د تقرب لامله او خپلو اولادونو ته حسنه او شیګنې بولې. همداسې خپلوانو ته د «فَاعْفُوا» په جملې سره، بخښنې ته سپارښتنه کړه، او د نور سورې د ۲۲ آیت په یو برخې استناد کړه. أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللهُ لَكُمْ؛ آیا تاسو خوښ نه لرې چې الله تاسو وبخښی؟

د قصاص مشروعیت لاملونه

فقیهانو د اسلامي فقه له مسلماتو څخه د قصاص حکمو پیژني، کوم چې ډیری آیتونه او متواتر روایاتو هغه تاییدوي، او پدې اړه اجماع هم شتون لري. د قصاص لپاره ځینې قرآنی دلایل چې د جواهرالکلام کتاب څخه راخیستل شوي چې د محمد حسن نجفي لخوا لیکل شوه په لاندې ډول دي:

• وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يا أُولِي الْأَلْبابِ (او تاسوته په قصاص کی ژوندون دی ای هوښیارانو).
• كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى‏ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثى‏ بِالْأُنْثى‏ (په وژنه کې د قصاص حکم د تاسوپرباندې لیکل شو، آزاد سړی د آزاد پر وړاندې، برده د بردې په وړاندي او ښځه د ښځه پر وړاندې).
• وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ (او [په تورات کې] دوی ته(بني اسرائیلو ته) مقرّر کړی یو چې ځان د ځان په وړاندې او د سترګو پروړاندې سترګې او د پوزه په وراندې پوزې او غوږ د غوږ په مقابل کې، او غاښ د غاښ په مقابل کې دی، او ټپونه [په ورته ترتیب کې] قصاص لري. او هرڅوک چې له دې څخه[قصاص] تیریږي، بیا به د هغه[گناهانو] کفاره به وي.
• والْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى‏ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى‏ عَلَيْكُمْ (او دحرمتونو [سپکاوی کول] قصاص لرې. نو څوک چې تاسو ته زیان رسولی، لکه څنګه چې هغه تاسو سره کړی، هغه ته یې وکړئ.

د نفس قصاص او د غړي قصاص

قصاص په دوې ډولونو؛ د نفس قصاص او د غړي(طرف) قصاص ویشل کیږي.

د نفس قصاص، د هغه چا وژنه ده چې په قصدي ډول یې بل وژلی دی.

د غړي قصاص یا طَرَف، د قصدي زیان په اړه راپورته شوي د وژنې پرته) لکه د غړی پرې کول.

د قصاص پریکړې د عملي کولو لپاره شرایط

د قصاص حکم د پلی کولو د ځینې شرایطو پر بنسټ ولاړ دی چې په لاندې دول دي:

• په آزادی او بنده ګی کې مساوات: په دی معنا که آزاد سړی چیرې په غلام باندې جرم ترسره کړي؛ قصاص نه کیږي مګر دیه ورکوي.
• د دین یووالي؛ پدې معنی چې که یو مسلمان د غیر مسلمان په وړاندې جرم ترسره کړي، د هغه سزا بیرته نه ورکول کیږي؛ تعزیر کیږي او دیت ورکوي.
• جاني د مجنی علیه پلار نه وي؛ په دې معنا که جاني د خپل اولاد پروړاندې جرم ترسره کړي، نو هغه قصاص نلري. نيکه او د ور نيکه پلار، او همدارنګه د پلرني پلرونو لړۍ هم ورته حکم لري. او پدې حالت کې د هغه مجازات، کفاره، تعزیر او دیه ده.
• بلوغ او عقل؛ هغه څوک چې پختۍ ته نه وي رسیدلی یا لیونی دی، قصاص نه کیږي. همداسې بالغ او هوښیار سړی چې د لیوني سړي په وړاندې جرم ترسره کړی قصاص نلري؛ مګر هغه باید دیه ورکړي.
• د مجني علیه مهدورالدم نه شتون: که څوک یو انسان ووژني څوک چې د هغه وینې د ځینې لاملونه لکه، ارتداد، مباح دی، هغه هم قصاص نه کیږي.

د غړي قصاص ځانګړني حکمونه

د غړي قصاص د ځان قصاص شرایطو سربیره، نور شرطونو هم لري، پشمول د:

• په روغتیا کې سمون یا مماثلت؛ د مثال په توګه که جاني د یو شخص معیوب لاس پریږدي، نو دا به مجازات شي که چیرې د هغه خپل لاس هم معیوب وي؛ که نه، نو هغه باید دیه ورکړي.
• په غړي کې سمون یا مماثلت: پدې معنی چې که جاني د یو چا د شی لاس پریږدي، نو شی لاس باید پرې شي؛ پرته لدې چې هغه شی لاس ونه لري، په دا فرض کې د مشهور نظر سره سم، د هغه کین لاس به قصاص شي.
• د جاني سړی زیان نه لیدل: پدې معنا چې قصاص د جاني سړی د مرګ یا د هغه د نورو غړو ټپي کیدو لامل نه کیږي. د دې شرط له مخې، که چیرې قصاص خطرناک وي، نو به ساقط کیږي او دیه یا ارش[یادونه۱] دهغه ځای نیسې.

د اثباتو شرایط

د فقهي سرچینو پر بنسټ، کولی شي په دریو لارو جرم ثابت شي او بیا وروسته قصاص ته حکم وکړي: لومړی، هغه څوک چې جرم ترسره کړی په هغې اعتراف کوي. پدې حالت کې، د دې لپاره اړینه ده چې سړی هوښیار او بالغ وي او په اختیاری توګه اعتراف وکړي - نه په اجباري دول- دوهم لاره داده چی دوې عادل سړي دهغه جرم ته شاهدي ورکوي. او دریم لاره، داچې د جاني پروړاندې قِسامه راوړل شي؛ په دی معنا چې د دم اولیاء(د مجني علیه خپلوان) پنځوس کسان قسم کوي چې تورن شوې کس، جرم ترسره کړی ده. یوازې په هغه وخت کې د تورن شوې کس په وړاندې قسامه راوړل کیدی شي چې ځینې دلیلونه په غیر قطعي توګه، یعنی په ظنی ډول موجود وي چې هغه جرم ترسره کړی وې.

د ایران په قوانین کې قصاص

د ایران د اسلامي جمهوریت د اسلامي جزا په قانون کې، قصاص د دیه، حد او تعزیر ترڅنګ د څلورو اصلي مجازاتو څخه دي. د دې قانون د شپاړسمې مادې له مخې، د نفس، غړو او ګټو پر باندې د قصدي جرم لپاره اصلي مجازاتو قصاص ده. د اسلامي مجازات قانون په دریم کتاب کې، له ۲۸۹ مادې تر ۴۴۷ مادې پورې د قصاص قوانین په تفصیل سره څرگند شوي دی.

د قصاص فلسفه

د کیفري عدالت نه چمتو کول، د ټولنیز امنیت ساتنه او د انفرادي انتقام نه مخنیوی، په اسلام کې د قصاص د جواز دلایلو په توګه یاد شوي دي. د ځینو په باور کې د قصاص قانون د جرم او مجازاتو ترمنځ د تناسب په رامینځته کولو سره کیفري عدالت ترسره کوي. همدارنګه، د ورته مجازاتو شتون به د هغو کسانو جرم مخه ونیسي چې د جرمونو مرتکب کول غواړي او پدې توګه د ټولنیز امنیت لامل کیږي. دریمه ګټه هم دا ده چې هغه چا ته د قصاص حق په ورکولو سره چې جرم د هغه پر باندې ترسره شوی وي یا د هغه کورنۍ ته، د انتقام چلند مخه نیسي. په المیزان تفسیر کې علامه طباطبایي څرگندونه کوي چې که څه هم د قصاص کول پر ځای کې دیه او بخښنې هم دی، او مهربانۍ، بخښنې او ایثار په بخښنه کول کې څرګند دی؛ مګر کوم چې د خلکو ښه او ټولنه مصلحت چمتو کوي او د ټولنیز ژوند تثبیت کوي، دا قصاص دي، نه بخښنه او دیه او نه دې دوه پرته بل څه.

اړونده لیکنې

• د انسان دیه
• شرعي حد
• تعزیر
• د قصاص آیت