حاوي الاقوال في معرفة الرجال (کتاب)

حاوي الاقوال في معرفة الرجال

د حاوي الاقوال کتاب
لیکوال	عبدالنبي جزائري (وفات ۱۰۲۱ق)
موضوع	د رجال علم
ژبه	عربي
ټولګه	۴ توګونه
خپرونکی	مؤسسة الهدایة لاحیاء التراث
د خپرولو نیټه	۱۴۱۸ق
برقی نسخه	http://pdf.lib.eshia.ir/94348

حاوي الاَقْوال في مَعْرفَةِ الرِّجال په عربۍ ژبه د علم رجال کتاب دی چې عبد النبی جزائري (وفات کل ۱۰۲۱ق) لیکلی دی هغه له شیعه رجال پوهانو و. سلیمان بن عبد الله ماحوزي د شیعو د رجال پوهانو په څلورو دورو کې ویش سره جوړوونکي، بشپړوونکي، راغونډوونکي، او څیړونکي (مُنَقِّحان)، جزائري یې د دې کتاب په لیکلو سره د منقحانو د دورې شورو کیدونکی ګڼلی دی.

په حاوي الاقوال کتاب کې، د لومړي ځل لپاره راویان د حدیث په څلورو برخو (صحیح، موثق، حسن او ضعیف) ویشل شوي دي. جزائري نامعلومو راویان او د هغو چې ستاینه یې شوې ده خو د حسن حد ته نه دي رسیدلي له ضعیفانو ګڼلي دي؛ نو له همدې سببه د کتاب ضعیفانو برخه تر ټولو اوږده برخه ده او ۱۱۶۸ راویان لري.

لیکوال د کتاب په لیکلو کې د نجاشي، شیخ طوسي او علامه حلي اقوال او عمل ته زیاته پاملرنه کړې ده او د رجالي د پنځو کتابونو د محتوا له نقلولو وروسته د راوي په اړه خپل نظر څرګندوي. په حاوي الاقوال کتاب کې یوه سریزه ده چې په کې د علم رجال کلیات، اصلي برخه یې په څلورو فصلونو کې د صحیح، حس، موثق او ضعیف راویانو بیان دی او یوه خاتمه ده.

لیکوال

اصلي مقاله: عبد النبي جزائري

عبد النبي جزائري (وفات ۱۰۲۱ هـ ق) د عراق يو رجال پوه او د يوولسمې هجري قمري پېړۍ يو شيعه عالم دی. د سید محمد باقر خوانساري په وینا عبد النبي جزائری په فقه اصول، کلام، حدیث او نورو... علمونو کې هم مهارت درلود.

طریقه

عبد النبي جزائري د حاوي الاقوال کتاب په لیکلو کې د نجاشي، شیخ طوسي او علامه حلي رجالي کتابونو ته ځانګړې پاملرنه کړې ده. هغه لومړی د نجاشي عبارت بې له بدلونه ذکر کړی او سندونه او منځګړي یې ترې لیرې کړي دي، بیا یې د له خلاصة الاقواله د علامه حلي نظر بیان کړی دی. له دې وروسته یې د شهید ثاني او د شیخ طوسي قولونه په رجال او فهرست کې، ذکر کړي دي. په دې کار سره يې اراده کړې وه چې د راوي نامه د رجالي پينځه اصولو(رجال الکشی، رجال النجاشی، رجال الشیخ، فهرست الشیخ و رجال البرقي)  په کوم یو کتاب کې راغلې ده. د هر نوم په پای کې لیکوال د منځپانګې تایید یا رد کوي او د راوی حالت روښانه کوي.

سلیمان بن عبد الله ماحوزي، چې یو شیعه رجال پوه دی، د حاوي الاقوال لیکوال یې د رجالو د علم د منقحانو(څېړونکې) د دورې په پیل کې ګڼلی. هغه د رجالو علماء په څلورو برخو ویشلي دي: بنسټ ایښودونکي، بشپړونکي، راټولونکي او منقحان. د ده په وینا د منقحانو په دوره کې علم رجال محققانه څیړل شوې او په انتقادي نظر سره د راویانو جرح او تعدیل شوی دی. البته له جزایري مخکې ځینو پوهانو لکه شهید ثاني د رجال په اړه انتقادي څیړنه کړې خو د علم رجال ټولو راویانو او اړخونو ته نه وه شامله.

په مینځپانګې او لیکلو کې نوښت

د احاديثو په دې كتاب كې د لومړي ځل لپاره راويان د احاديثو د څلور ګوني ویش (صحیح، مُوَثَّق، حَسَن و ضعیف)  له مخې طبقه بندي شوي دي. له دې کتابه وړاندې، د راویانو په څیړنه کې دا ویش نه و او یا به د احادیثو د دوه ګوني ویش پر بنسټ (صحیح او ضعیف) تقسیمیدل.

د علم رجال د نقادۍ دوره هم د دې کتاب په لیکلو او د مصطفی تفرشي د نقد الرجال کتاب په لیکلو سره پیل شوه.

په توثیق کې سختۍ

په حاوي الاقوال کتاب کې، ناپېژندل شوي کسان او هغه کسان چې ستاینه یې شوې ده خو د حَسَن کچې ته نه وي رسېدلي ضعیف ګڼل شوي دي. له همدې امله د کتاب د ضعیفانو برخه تر ټولو اوږده برخه ده او ۱۱۶۸ راویان لري. د دیارلسمې هجري پېړۍ یو رجال پوه ابو علي حائري د کتاب لیکوال له ابن غضائري سره تشبیه کړی دی. ځکه چې د ده په شان يې د توثیق وړ کسان یې ضعيف ګڼلي و. او له همدې نظره يې د کتاب پر ليکوال نيوکه کړې ده. البته د هغه دا سختي د دې سبب شوې ده چې د یو داسې راوي د وثاقت د ثابتولو لپاره چې په کې اختلاف وي د هغه کتاب سره دلیل راوړی شي.

منځپانګه

د حاوي الاقوال في معرفة الرجال کتاب له یوې سریزه، اصلي برخې او خاتمې جوړ شوی دی:

سریزه

لیکوال د کار په سریزه کې د علم رجال په اړه ځینې ټکي ذکر کړي دي:

• د علم رجال موضوع تعریف او بیان
• د جرح او تعدیل په کلمو بحث
• د جرح په تعدیل باندې د وړاندې کیدو سبب
• د راوي په پاکوالي کې د دوو عادلانو د شهادت لازموالی
• د راوي د روایاتو تر هغه وخته پورې منل تر څو چې عقیده نه وي منحرفه شوی
• د مشترکې نامې په صورت کې د راوي د پیژندلو لارې
• اوه شیعه مذهبونه
• د امامانو(ع) کنیتونه
• د اصل او نوادرو تر مینځ فرق
• ابن غضائري څوک دی؟

اصلي برخه

کتاب په څلورو برخو «صِحاح، حِسان، مُوَثَّقین و ضِعاف» ویشل شوی او د الفبا د حروفو په ترتیب سره وړاندې تلی دی. د څېړل شول شمېر ټول ۲۳۵۸ کسانو ته رسېږي.

د صحاح په برخه کې ۷۶۳ کسان ذکر شوي دي چې د هغوی وثاقت څرګند شوی دی. لیکوال د دې برخې پای ته له رسېدو وروسته هغه کسان څېړلي چې د علامه حلي په خلاصة الاقوال کتاب کې یاد کړي دي. بيا يې د شيخ طوسي له زمانې وروسته د شيعو مشایخ او مشرانو يادونه کړې ده.

دویمه برخه د حسان برخه ده (هغه کسان چې وثاقت یې څرګند نه دی). په دې برخه کې ۸۰ کسان ذکر شوي دي. د دې برخې په پای کې یې د امام علی(ع) د خاصو کاسنو او اولیاو او د هغه داصحابو او همدارنګ د ربیعه قام او یمن په اړه خبرې شوي دي.

په درېیمه برخه کې له ۶۲ موثق کسان څیړل شوي دي، هغه کسان چې د خپلو عقیدو له فساد سره سره یې توثیق ثابت شوی دی.

څلورمه برخه د ضعیفانو په اړه ده، چې په کې ۱۱۶۸ د ممدوح او مجهول الحال کسانو نامې اخستی شوي دي.

پایله

جزائري د کتاب په پای کې ځینې پاملرنې راوړي دي.

• د کسانو مشهور لقبونه او او کنیتونه
• ابوجعفر د سعد بن عبد الله ښوونکی څوک دی؟
• د ځینو اسنادو توضیحات
• په نامو کې د شریکو کسانو توضیح
• حماد بن عیسی ته د ابراهیم بن هاشم سند
• محمد بن اسماعیل ته د کلیني سند
• د کلیني په روایتونو کې د «عدة من اصحابنا» مراد
• محمد بن احمد بن یحیی د روایتونو مستثنیات
• د امامانو(ع) د اصحابو مذمت شوي کسان
• د توقیعاتو څیښتنان
• د امامانو(ع) د زوکړې او شهادت تاریخونه
• په استبصار و تهذیب د شیخ طوسي طریق په من لایحضره الفقیه کې د شیخ صدوق استادان،
• د اجماع اصحاب
• د قبیلو پېژندنه.

نسخې او چاپونه

د کتاب دوه نسخې چې اوس موجودې دي:

• د اسلامي شورا د کتابتون نسخه چې د لیکوال په املا لیکل شوې ده.
• په قم کې د آیت الله مرعشي د کتابتون یوه نسخه.

حاوي الاقوال کتاب د ریاض حبیب الناصری په تحقیق سره په ۱۴۱۸ هجري قمري کال کې د قم په مؤسسه الهدایه لاحیاء التراث کې چاپ شوی دی.