حضرت معصومه سلام الله علیها

د wikishia لخوا
(له حضرت معصومه(س) نه مخ گرځېدلی)

حضرت مَعصُومه(س) اصلي نوم یي فاطمه، د امام کاظم(ع) لور او د امام رضا(ع) خور ده. هغه د امام کاظم(ع) غوره لور ګنل کیږي او ویلي یې دي چې د امام کاظم(ع) اولادونو کې، د امام رضا(ع) وروسته یو څوک د حضرت معصومه په مقام کې نه دی.

د حضرت معصومه(س) مقدسې زیارت

د حضرت معصومه(س) د ژوند لیک په اړه، تاریخي سرچینو کې ډیر څه ندي ثبت شوي، په شمول د هغه د زیږون او مړینې نیټه. د هغې د واده په اړه لږ څه پیژندل شوي، مګر دا مشهوره ده چې هغه هیڅکله واده نه کوي. معصومه او د اهلبیت کریمه، د امام کاظم لور فاطمه مشهور لقبونه دي. د حدیث په وینا، امام رضا(ع) هغه د معصومه په توګه یاد کړي ده. حضرت معصومه(س) په ۲۰۱ ق کال کې د خپل ورور امام رضا(ع) په غوښتنه له مدینې څخه د هغه لیدو لپاره ایران ته سفر وکړ، مګر هغه په لاره کې ناروغه شو او د قم اوسیدونکو په غوښتنه دې ښار ته لاړ، او د موسی بن خزرج اشعری په نوم د یو سړي په کور کې میشته، او ۱۷ ورځې وروسته مړ شوه. د هغي جنازه د بابِلان په نامه هدیرې کې ښخ شوی و (اوسنۍ حرم). سید جعفر مرتضی عاملی د دې باور دی چې حضرت معصومه(س) په ساوه کې مسموم او شهید شوی دی. شیعو، فاطمه معصومه(س) ته لوړ گني، دوی د هغه زیارت ارزښت پریښې او د هغه په اړه روايتونه بیانوي چې د شیعه ګانو لپاره د هغه د شفاعت خبره کوي او جنت د هغه زیارت، اجر ګنل کیږي. داسې ویل کیږي چې د حصرت زهرا(س) وروسته، هغه یوازینۍ ښځه ده چې په اړه د امامانو لخوا زیارت لیک، بیان شوی دی.

د حضرت معصومه په اړه لږ معلومات

د ریاحین الشریعه په کتاب کې د ذبیح الله محلاتي په وینا؛ د حضرت معصومي(س) ژوند په اړه لږ معلومات شتون لري؛ د زیږون او مړینې نیټه، د ژوند تمه، کله چې هغه مدینه پریښوده او آیا هغه د امام رضا(ع) د شهادت دمخه مړ شوهه یا نه، دا په تاریخ کې ثبت شوی نه دی.[۱]

دودمان(ټبر)

فاطمه د امام کاظم(ع) لور ده او د امام رضا(ع) خور، چې د معصومه په نوم یادیږي. د امام کاظم (ع) د لورو په مینځ کې د الارشاد په کتاب، شیخ مفید(ره) د فاطمه په نوم دوه انجونې نومول شوې؛ کبري(لوی) فاطمي او کوچنۍ فاطمي، مګر مشخص یې نه کړه چې کوم یو معصومه دی.[۲] ابن جوزي، په شپږمه پیړۍ کې د اهل سنت له عالمانو، د امام کاظم د لورو په منځ کې د فاطمې په نوم څلور کسان ته اشاره وکړه، خو هغه دا هم یاد ونه کړه چې معصومه کوم یو دی. [۳] د دلائل‌الامامة لیکوال، محمد بن جریر په وینا؛ د حضرت معصومي مور نجمه خاتون نومیدلي شو، کوم چې د امام رضا(ع) هم مور و.[۴]

د زیږون او مرګ نیټه

په پخوانی شیعه سرچینو کې، د فاطمه معصومه د زیږون او مړینې نیټه نده ویل شوې. د رضا استادي په وینا؛ لومړی کتاب چې یو تاریخ پکې ذکر شوی دی نورالافاق د جواد شاه عبدالعظیمی لیکلی دی. [۵] چی په ۱۳۴۴ ق کال کې خپور شوی.[۶] پدې کتاب کې، د حضرت معصومه زیږون نیټه د ذالقعده میاشت لومړی ورځ په ۱۷۳ ق کال کې او د هغه د مړینې نیټه په ۲۰۱ ق کال کې د ربیع‌الثانی میاشت لسم ورځ ذکر شوی ده او له هغه کتاب څخه نورو کتابونو ته لار موندلي ده؛[۷] مګر ځینې پوهان، لکه آیت الله مرعشي نجفي[۸] آیت الله شبیري زنجاني،[۹] رضا استادي [۱۰] او ذبیح الله محلاتي [۱۱] د عبدالعظیمی دې نظر سره مخالفت کړی او په دې کتاب کې ذکر شوي نیټې یې جعلي ګنلې دي. د ایران اسلامي جمهوریت په رسمي کليز کې، د ذی القعده میاشت لومړۍ ورځ د انجلۍ ورځ په توګه نومول شوې دی.[۱۲]

لقبونه

معصومه او د اهل بیت کریمه، د امام کاظم(ع) لور فاطمه مشهور لقبونه ده.[۱۳] ویل شوي چې د امام رضا(ع) له روایت څخه «معصومه» ترلاسه شوي. [۱۴] پدې بیان، کوم چې په زادالمعاد کې لیکل شوی، د محمدباقر مجلسي لخوا لیکل شوی، امام رضا(ع) هغه د معصومه په توګه یادوي. [۱۵]

فاطمه معصومه ته نن ورځ «د اهل بیت کریمه» هم بولي.[۱۶] داسې ویل کیږي چې دا لقب د هغه ویده کتل په اړه مستند دی چې سید محمود مرعشي نجفي، د آیت الله مرعشي نجفي پلار، په کوم کې چې پکې یو امام(ع) حضرټ معصومه ته د اهل بیټ کریمه بیانویی. [۱۷]

واده

د ریاحین الشریعه کتاب په وینا، دا روښانه نده چې آیا حضرت معصومه(س) واده شوی یا نه او آیا هغه ماشومان لري که نه؛[۱۸] البته، دا مشهور شوي چې حضرت معصومه(س) هیڅکله واده نه کړه [۱۹] او داسې دلیلونه شتون لري چې ولې یې هغی واده نه کوي؛ ویل شویده: واده نه کاوه ځکه چې د هغه همکچه ونه موندل شو. [۲۰] یعقوبي د دریمې پیړۍ تاریخ لیکونکی هم لیکلي ده: امام کاظم(ع) وصیت کړی و چی د هغه لوران یی واده ونه کړه؛[۲۱] مګر استدلال شوی دی چې دا ډول غوشتنه په هغه وصیت کې نه دی راغلی چې کلیني د امام کاظم(ع)[۲۲] څخه د کافي کتاب کې روایت کړه. [یادونه۱] [۲۳] ځینې څیړونکو د حضرت معصومي او د هغه خویندو واده نکول امله د عباسی حکومت شدت او ردي ګني، په ځانګړي توګه هارون او مامون نه د پلار هوډ(امام کاظم) او وصیت کې او نه هم د مناسب او همکچه خاوند نشتوالی. له همدې امله هیڅوک په آسانۍ سره د موسی بن جعفر کور ته د تګ او وروسته د هغه د زوی سره د تګ او بیرته راستنیدو جرات نه کاوه چی دهغه کورنۍ زوم شی. له بلې خوا، د موسی بن جعفر(ع) بندی کول او په نهایت کې د هغه شهادت، او د حضرت رضا(ع) د خراسان ته احضارولو زیاته پردی امله و. [۲۴]

ایران ته یون کول، قم ته ننوتل او وفات

د قم د تاریخ کتاب په وینا، حضرت معصومه په ۱۰۲ ق کال کې له ‌مدینې څخه ایران ته سفر وکړ ترڅو د خپل ورور امام رضا(ع) ته لیدنه وکړي.[۲۵] د باقر شریف قرشی د شیعه تاریخ پوه په وینا د «جوهرة الکلام فی مدح السادة الاعلام» له کتاب څخه، ایران ته د حضرت معصومه سفر لامل هغه لیک و چې د امام رضا لخوا لیږل شوی و او له هغه یې وغوښتل چې خراسان ته لاړ شي. [۲۶] امام رضا(ع) په دې وخت کې، د عباسی خلیفی ماءموم کې ولې عهد و او په خراسان کې اوسیږی، حضرت معصومي د لارو په مینځ کې ناروغه شو او مړ شوه. [۲۷] د سید جعفر مرتضی عاملی په وینا، حضرت معصومه(س) په ساوه کې مسموم او شهید شوی دی.[۲۸] قم ته د هغه د وتلو، دلیل په اړه دوه راپورونه شتون لري: د لومړي راپور په وینا؛ هغه په ساوه کې ناروغه شو او له خپلو ملګرو یې وغوښتل چې هغه قم ته ورسوي.[۲۹] دوهم راپور کوم چې د قم تاریخ لیکوال خورا دقیق ګني، دا چې دقم خلک له هغه څخه وغوښتل چې قم ته لاړ شي.[۳۰] حضرت معصومه په قم کې د موسی بن خزرج اشعری په کور کې ژوند کاوه او د ۱۷ ورځو وروسته مړ شوه.[۳۱] د هغه جنازي د بابِلان په نامه(اوسنۍ زیارت) هدیرې کې خاورو ته سپارل شو.[۳۲]

د شیعه ګانو نږدی ته د حضرت معصومی مقام

د شیعه عالمانو د فاطمي معصومه لپاره لوړ مقام قایل دی او د هغې منزلت او د زیارت اهمیت په اړه روایتونه یادوي. د بحار الانوار په کتاب کې، علامه مجلسي د امام صادق(ع) څخه یوه حدیث په ګوته کړه، چې له مخې یې ټول شیعه ګان د حضرت معصومه(س) شفاعت سره جنت ته ننوځي. [۳۳] [یادونه۲] د فاطمه معصومه د زیارت لیک په یو برخه کې، هم له هغې څخه د شفاعت غوښتنه شوې دی.[۳۴][یادونه۳]

امام رضا(ع): من زارها عارفا بحقها فله الجنة [څوک چې د حضرت معصومه(س) د مقام په علم سره د هغه زیارت وکړي د هغه لپاره جنت دی.

]

محمد تقي شوشتري، په څوارلسمه پیړۍ کې د علم الرجال له عالمانو، په قاموس الرجال کې لیکلي: د امام کاظم(ع) د ډیری ماشومانو په منځ کې، د امام رضا(ع) وروسته هیڅ څوک د معصومه په کچه کې ندي.[۳۵] شیخ عباس قمي هم هغه ته د موسی بن جعفر(ع) غوره لور وګنله.[۳۶] هغه حضرت معصومه هم د امام زاده گانو څخه ګني چې جلیل القدر دي او په یقین کې د امام کاظم لور او په ډاډ سره په همدی زیارت او ځای کې مدفون شوی دی.[۳۷] [یادونه ۴] د امام صادق(ع)، امام کاظم(ع) او امام جواد(ع) لخوا روایت شوي حدیثونه له مخې، جنت د هغه چا اجر دی چې د امام کاظم لور فاطمه ته زیارت وکړی. [۳۸] البته، په ځینو بیاناتو کې، د جنت اجر هغه چاته بولي شوی دی چې هغه ته د معرفت او پوهې له مخی زیارت کوي.[۳۹] [یادونه۵] د "زندگانی کریمه اهل‌بیت(ع)" لیکوال، محمود انصاري قمي (مړی کال۱۳۷۷ ش.) او هغه د شیعه عالم نصرالله مستنبط (مړی کال۱۳۶۴ ش.) روایت کړه، چې په "کشف اللئالی" خطی کتاب کې دصالح بن عرندس حِلّی لخوا د نهم پیړۍ قمري کی د شیعه عالم، لخوا لیکل شوی دی، هغه یو حدیث لیدلي ده چې پکې امام کاظم(ع) حضرت معصومی ته و ویل «فَداها اَبوها؛ پلار دهغه قربان شی». د نقل په وینا، امام کاظم(ع) هغه مهال دا جملی وویل چې حضرت معصومه، د امام(ع) په نه شتون کې، د شیعه گانو پوښتنو ته په سمه توګه ځواب ورکړ. د "زندگانی کریمه اهل‌بیت(ع)" کتاب لیکوال، څنګه چې هغه خپل وویل، دا حدیث د دې نقل پرته بل هیڅ حدیث کتاب کې نه دی موندلی.[۴۰]

زیارت لیک

علامه مجلسی "زادالمعاد"، "بحارالانوار" او "تحفةالزائر"، په کتابونو کې د امام رضا(ع) له وینا څخه یو زیارت لیک، د فاطمه معصومه(س) لپاره راوړلی دی. [۴۱] البته، د زیارت لیک ذکر کولو وروسته تحفة الزائر په کتاب کې، دا امکان ورکړی چې د دې متن به د امام رضا(ع) د حدیث دوام نه وي او دا چې عالمانو اضافه کړی وي.[۴۲] [یادونه۶] داسې ویل کیږي چې حضرت زاهرا(س) او حضرت معصومه یوازینی میرمنې دي چې ماءثور زیارت لیک لري (هغه زیارت لیک چې سند یې معصوم ته ورسی).[۴۳]

د حضرت معصومه مقدس زیارت

په قم کې د فاطمه معصومه په مډفن، لومړی یو کینوپی او بیا قبه جوړ کړ.[۴۴] دا مدفن ورو ورو دومره حد ته غژیدلی چې نن ورځ، د قدس رضوي وروسته، په ایران کې ترټولو عالي او مشهور مدفن دی.[۴۵] د فاطمه معصومه آستانه، دحضرت معصومه زیارت، د هغې ودانۍ، وقف شوی ځایونه او وابسته اداري تاسیسات کې جوره شوی دی، چې ډیری یې په قم کې موقعیت لري.[۴۶]

د حضرت معصومه یادونه کنګره

په ۱۳۸۴ لمریز کال کې «د حضرت فاطمه معصومه شخصیت او لوړ ګنل کنگره او د قم کلتوري مکانت» د آستانه متولی، علي اکبر مسعودي خمیني په امر ترسره شو.[۴۷] پدې کنګره کې، کوم چې د حضرت معصومه په زیارت کې ترسره شو، د تقلید مراجعو لکه ناصر مکارم شیرازي او عبدالله جوادي آملي وینا وکړې.[۴۸] دکنګره دبیر احمد عابدي د کانګري لخوا د حضرت معصومه په محورونو، د هغه زیارت، د قم علمی حوزی په اړه او د اسلامي انقلاب په اړه د ۵۴ ټوکو کتابونو خپرولو اعلان وکړ.[۴۹]

نور یی ولوله

د فاطمې معصومه(س) په اړه ځینې کتابونه دا دي:

  • حضرت معصومه فاطمه دوم؛ محمد محمدی اشتهاردی
  • پرتوی از روی دوست؛ اسماعیل کرمانشاهی
  • زندگانی حضرت معصومه و تاریخ قم؛ سید مهدی صحفی
  • جغرافیای تاریخی حضرت فاطمه معصومه؛ سیدعلیرضا سیدکباری
  • حضرت معصومه و شهر قم؛ محمد کریمی
  • حیاة و کرامات فاطمة المعصومه؛ سید محمدعلی حسینی بقاعی لبنانی
  • بانوی ملکوت؛ علی کریمی جهرمی
  • عمه سادات؛ سید ابوالقاسم حمیدی

اړوندې لیکنې

فوټ نوټ

  1. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۱.
  2. مفید ته وګورۍ، الارشاد، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۴۴.
  3. ابن‌جوزی ته وګورۍ، تذکرة الخواص، ص۳۱۵.
  4. طبری ته وګورۍ، دلائل‌الامامة، ۱۴۱۳ق، ص۳۰۹.
  5. استادی، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌ حال او»، ص۳۰۱.
  6. استادی، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌ حال او»، ص۲۹۷.
  7. استادی، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌حال او»، ص۳۰۱.
  8. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۲.
  9. شبیری زنجانی، جرعه‌ای از دریا، ۱۳۹۴ش، ج۲، ص۵۱۹.
  10. استادی، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌ حال او»، ص۳۰۱.
  11. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۱و۳۲.
  12. شورای مرکز تقویم مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، تقویم رسمی کشور سال ۱۳۹۸ هجری شمسی، ص۹.
  13. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۲۳و۴۱؛اصغری‌نژاد ته هم وګورۍ، «نظرى بر اسامى و القاب حضرت فاطمه معصومه(س)».
  14. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۲۹.
  15. مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷.
  16. مهدی‌پور ته وګورۍ، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۴۱و۴۲.
  17. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۴۱و۴۲.
  18. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۱.
  19. د مثال په توګه، وګورئ، مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۱۵۰.
  20. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۱۵۱.
  21. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۶۱.
  22. کلینی ته وګورئ، کتاب الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۱۷.
  23. قرشی، حیاة الامام موسی بن جعفر(ع)، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۹۷.
  24. http://ensani.ir/fa/article/58188/
  25. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
  26. قرشی، حیاة الامام الرضا(ع)، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۳۵۱.
  27. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
  28. عاملی، حیاة السیاسیة للامام رضا(ع)، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۴۲۸.
  29. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
  30. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
  31. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
  32. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
  33. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷.
  34. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷؛ مجلسی، زادالمعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸-۵۴۷.
  35. شوشتری، تواریخ النبی و الآل، ۱۳۹۱ق، ص۶۵.
  36. قمی، منتهی‌الآمال، ج۲، ص۳۷۸.
  37. قمی، مفاتیح الجنان، ص۵۶۲
  38. ابن‌قولویه ته وګورۍ، کامل‌الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۵۳۶؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۵-۲۶۸.
  39. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹(۱۰۲)، ص۲۶۶.
  40. مهدی‌پور، زندگانی کریمه اهل بیت(ع)، ۱۳۸۴ش، ص۵۲-۵۴.
  41. مجلسی ته وګورۍ، زادالمعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸-۵۴۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۹۹، ۱۴۰۳ق، ص۲۶۶-۲۶۷؛ مجلسی،‌ تحفةالزائر،‌۱۳۸۶ش، ص۴.
  42. مجلسی،‌ تحفةالزائر،‌۱۳۸۶ش، ص۶۶۶.
  43. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۶.
  44. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳؛ سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ص۳۵۹.
  45. سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ص۳۵۸.
  46. سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ص۳۵۸.
  47. کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه، مجموعه مقالات، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۲.
  48. شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه(س) و مکانت فرهنگی قم»، ص۱۳۹و۱۴۵.
  49. شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه(س) و مکانت فرهنگی قم»، ص۱۴۲.

سرچينې

  • ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
  • ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل‌الزیارات، نجف، دارالمرتضویه، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.
  • استادی، رضا، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌حال او»، نور علم، ش۵۰و۵۱.
  • اصغری‌نژاد، محمد، «نظرى بر اسامى و القاب حضرت فاطمه معصومه(س)»، فرهنگ کوثر، ش۳۵، ۱۳۷۸ش.
  • سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۷ش.
  • شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه(س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، ش۵۲، ۱۳۸۴ش.
  • شبیری زنجانی، سید موسی، جرعه‌ای از دریا، قم، مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه، قم، ۱۳۹۴ش.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق.
  • شورای مرکز تقویم مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، تقویم رسمی کشور سال ۱۳۹۸ هجری شمسی.
  • شوشتری، محمدتقی، تورایخ النبی و الآل، تهران، ۱۳۹۱ق.
  • طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، ۱۴۱۳ق.
  • عاملی، سید جعفر مرتضی، حیاة السیاسیة للامام رضا(ع)، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۰۳ق.
  • قرشی، باقرشریف، حياة الامام الرضا(ع)، قم، سعید بن جبیر، ۱۳۸۰ش‏.
  • قرشی، باقرشریف، حیاةالامام موسی بن جعفر دراسة و تحلیل، بیروت، دارالبلاغه، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، تصحیح: جلال‌الدین تهرانی، تهران، توس، بی‌تا.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم: جامعه مدرسین، ۱۴۲۲ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الكافی، تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه(د حضرت معصومه یادونه کنګره)، مجموعه مقالات، قم، زائر، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تصحیح: جمعی از محققان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ق.
  • مجلسی،‌ محمدباقر، تحفةالزائر،‌ تحقیق و تصحیح مؤسسه امام هادی، قم، مؤسسه امام هادی، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
  • مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، تصحیح: علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
  • محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه، دار الکتب الاسلامیه، تهران، بی‌تا.
  • مهدی‌پور، علی‌اکبر، کریمه اهل‌بیت(س)، قم، نشر حاذق، چاپ ۱، ۱۳۷۴ش.
  • مهدی‌پور، علی‌اکبر، زندگانی کریمه اهل‌بیت(ع)، قم، نشر حاذق، ۱۳۸۴ش.
  • یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، تحقیق عبدالامیر مهنا، بیروت، مؤسسةالاعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۱۳.