د بشري علمونو اسلامي کول

د بشري علمونو اسلامي کول د اسلام د معرفتي بنسټونو پر بنسټ د بشري علومو بیا تعریف او بیا رغونه ده. د دې کړچار هدف د اسلامي نړۍ لید سره د ارواپوهنې او ټولنپوهنې په څیر څانګو سمول دي. دا بحث د ۱۳۵۷ کال د اسلامي انقلاب راهیسې په ایران کې خپور شوی او د هیواد په کلتوري او علمي پالیسیو کې په پام کې نیول شوی، لکه د کلتوري انقلاب لپاره د عالي شورا په څیر ادارې په دې برخه کې ماموریتونه لري.

دا مفکوره خپل ملاتړي او مخالفین لري: ملاتړي یې، په شمول د امام خمیني، سید علي خامنه اي، مرتضی مطهري، او سید محمد باقر صدر، دا د علمي او کلتوري خپلواکۍ په لور یو ګام ګڼي، په داسې حال کې چې منتقدین یې، لکه عبدالکریم سروش او مصطفی ملکیان، د علومو اسلامي کول د ساینس د نړیوال طبیعت سره په مطابقت کې نه ګڼي.

څه او چیرته

د بشري علمونو اسلامي کول په اصل کې د اسلام د معرفتي بنسټونو پر اساس د بشري علومو د بیا تعریف او تکثیر هڅه ده ترڅو د ارواپوهنې، ټولنپوهنې، مدیریت او اقتصاد په څیر مضامین د اسلامي نړۍ لید سره همغږي شي. د علومو د اسلامي کولو مفکوره د دې باور پر بنسټ ولاړه ده چې ساینس د نړۍ لید څخه بې اغیزې نه دی او هر علمی سیسټم په ځانګړو فلسفي بنسټونو تکیه کوي. څرنګه چې عصري بشري علوم د لویدیځ تمدن په شرایطو کې رامینځته شوي او د مادي او انساني چلند پر بنسټ ولاړ دي، نو دوی باید په اسلامي ټولنو کې بیا ورغول شي ترڅو د مذهبي بنسټونو سره مطابقت ولري.

د پوهانو په وینا، دا چلند، چې د سید جمال الدین اسدآبادي او محمد عبده په فکر کې ریښې لري، له اسلامي انقلاب وروسته په ایران کې خپور شو او د مسلمانو فیلسوفانو لخوا د یوناني فلسفې او اسلامي تعلیماتو یوځای کول د دې د تاریخي مثال په توګه هم پیژندل کیږي.

په ایران کې د علمونو د پالیسۍ اسلامي کول

په ایران کې، له انقلاب وروسته، مختلفو ادارو د بشري علومو د اسلامي کولو د پالیسي پلي کولو مسؤلیت درلود. د کلتوري انقلاب عالي شورا له ۱۳۶۰ لسیزې راهیسې دې برخې ته لارښوونه کوي، او په ۱۳۸۸ ل کال کې د "د بشري علومو د پراختیا او ترویج لپاره ځانګړې شورا" په جوړولو سره دا پروسه تعقیبوي. پوهنتونونه او څیړنیز انسټیټیوټونه لکه د اسلامي علمونو اکاډمۍ، د حوزې (دیني مدرسو) او پوهنتون د څیړنې انسټیټیوټ، د امام صادق پوهنتون، باقر العلوم پوهنتون، او د امام خمیني تعلیمي او څیړنیز انسټیټیوټ هم د اسلامي انساني علمونو د پراختیا په هدف رامینځته شوي دي. د پرمختګ لپاره د ایران اسلامي ماډل مرکز هم په دې برخه کې د نظري او داخلي ماډلونو د پراختیا دنده لري.

د بشري علومو د اسلامي کولو پالیسي د ایران د دولت په لویو اسنادو کې هم منعکس شوې ده؛ پهدې کې د تعلیم د بنسټیز بدلون سند، پنځه کلن پرمختیایي پلانونه، د بشري علومو د پراختیا سند، د ملي کلتوري انجینرۍ نقشه او د اسلامي پوهنتون سند شامل دي.

په عملي اقداماتو کې د درسي کتابونو بیاکتنه، د اسلامي اقتصاد او اسلامي ارواپوهنې په څیر نوي ساحې رامینځته کول، کنفرانسونه جوړول، د څیړنیزو پروژو پلي کول، او د مرغومي دولسمه د اسلامي بشري علمونو د ورځې په توګه نومول شامل دي. په هرصورت، دا مفکوره لاهم د تیورۍ او پالیسي جوړونې په مرحلو کې ده او د مذهبي پوهې د تولید اوږد بهیر او د تکړه علمي شخصیتونو د نشتوالي، په څیر عوامل په دې برخه کې د ورو پرمختګ لپاره د دلیلونو په توګه یاد شوي دي.

د علومو د اسلامي کولو مخالفین او ملاتړي

د بشري علومو د اسلامي کولو مخالفین ساینس یوه نړیواله پدیده ګڼي او په اسلامي او غیر اسلامي کې یې ویش له علمی پلوه غیر عادلانه ګڼي. دوی باور لري چې دین د عقیدې او اخلاقو په برخو کې فعالیت کوي او تجربوي او ټولنیزو مسلو ته د ځواب ویلو توان نلري. عبدالکریم سروش، مصطفی مالکیان او بیژن عبدالکریمي د دې مفکورې له منتقدینو څخه دي چې د تجربوي ساینس او مذهبي پوهې ترکیب متضاد ګڼي.

برعکس، د امام خمیني، سید علي خامنه اي، سید محمد باقر صدر، مرتضی مطهري، عبدالله جوادي آملي، محمد تقي مصباح یزدي، علي شریعتي، سید منیرالدین حسیني، سید حسین نصر، محمد مهدي میر باقري، علي اکبر رشاد، عليرضا اعرافي، حمید پارسانیا، او عبدالحسین خسروپناه په څیر اشخاص د دې مفکورې له ملاتړ کوونکو څخه دي. دوی د بشري علمونو اسلامي کول د اسلامي ټولنو د کلتوري او فکري خپلواکۍ او په لویدیځ باندې د ساینسي انحصار څخه د آزادۍ په لور د یو ګام په توګه ګوري.

«

محی الدین حائري شیرازي: مونږ باید د بشري علومو د وړتیاوو منکر نه شو. د قرآن لوستل او د قرآن حفظ کول، که د تدبر، ژور فهم او کافي بصیرت له ځواک پرته وي، مخلص انسان په روبوټ بدلوي. موږ نشو کولای لوېدیځ ملامت کړو چې ولې تاسو په بشري علومو کې پرمختګ کړی دی؟ هغوی پرله‌پسې څېړنیز کارونه کوي او بشري علم تولیدوي. خو موږ پرله‌پسې ژباړې کوو او چمتو شیان خورو. موږ باید د بشري علومو د تولید لګښت پرې کړو. دا ځیرکتیا نه ده چې هغوی تولید وکړي او موږ د هغوی تولیدات پرله‌پسې وژباړو… موږ هم تر هغه وخته چې بشري علوم د خپلو بنسټونو پر اساس تولید نه کړو او یوازې په ژباړه اکتفا وکړو، باید د دې بیه پرې کړو.

»