عمر بن عبد العزیز

عُمَر بن عَبد العَزیز بن مَروان (۶۳-۱۰۱ق) اتم اموي خلیفه و چې له ۹۹ ق کاله تر ۱۰۱ ق کاله یې حکومت وکړ. د هغه حکومتي روده د بني امیه له نورو خلفاوو بدله وه، له دې امله اهل سنتو نقل کړې چې امام باقر(ع) هغه د بني امیه نجیب ګڼلی دی؛ که څه هم د یو روایت له مخې په هغه مقام کې د کښېناستلو په وجه چې د شیعه امامانو حق و په اسمان کې پرې لعنت شوی دی.

هغه دوه نیم کاله خلافت وکړ او د خلافت په پړاو کې د هغه یو کار امام علي ته د کنځلو کولو (سب) منع کول، د فاطمې بچیانو ته د فدک ستنول، د حدیث د لیکل د بندیز ختمول او د هغو مظالمو او حقوقو ستنول وو چې د کورنۍ له خوا یې له خلکو تروړل شوې وو. هغه همداراز له خلافته مخکې چې د وخت د خلیفه ولید بن عبد الملک لخوا د مدینې ګورنر و، مسجد النبي ته پراختیا ورکړه او د پېغمبر(ص) د میرمنو حجره یې په جومات کې دننه وګرځوله.

عمر بن عبد العزیز په ۱۰۱ ق کال کې په خُناصِرَه کې وفات او په دیر سمعان کې ښخ کړی شو. د هغه قبر په سوریه کې دی.

کورنۍ یې

عمر بن عبد العزیز بن مروان بن حکم په ۶۱ قمري کال^[۱]، یا ۶۲ قمری^[۲] او یا ۶۳ قمري کال کې پېدا شو.^[۳] کنیه یې ابوفحص وه^[۴] پلار یې عبد العزیز بن مروان بن حکم او مور یې ام عاصم، د عاصم بن عمر بن خطاب لور وه.^[۵] د وخت خلیفه عبد الملک بن مروان (حک: ۶۵ قمري تر ۸۶ قمري کال) چې د عمر بن عبد العزیز تره و د خپل خلافت په وروستیو کې په ۸۵ ق کال کې د عمر د پلار له وفاته وروسته، هغه له مدینې وباله او خپله لور یې فاطمه هغه ته واده کړه.^[۶]

د امیة بن عبد شمس بن عبد مناف مشهور اولادونه

د خلافت نه مخکې

عبد الملک بن مروان په ۸۵ قمري کال کې د«خناصره» (په حلب کې یوه سیمه) حکومت^[۷] هغه ته وسپاره.^[۸] ولید بن عبد الملک، په ۸۷ ق کال کې د مدینې حکومت عمر بن عبد العزیز ته ورکړ.^[۹] او هغه یې د حج امیر کړ،^[۱۰] خو په ۹۳ ق کال کې د حجاج بن یوسف په غوښتنه د مدینې له حکومته څنګ ته شو.^[۱۱] حجاج په یو لیک کې ولید ته یادونه وکړه چې « عراقي بې دینان، اختلاف اچوونکي او بلواګر، له عرقه مدینې او مکې ته پناه وړي او دا کار د سستۍ او کمزورۍ سبب دی»^[۱۲]

هغه په مدینې د واکمنۍ په زمانه کې مسجدالنبي بیا ورغاوه او پراختیا یې ورکړه.^[۱۳] په ۸۸ ق کال کې ولید بن عبدالملک، عمر بن عبد العزیز مامور کړ چې مسجد النبي پراخ کړي او د پيغمبر(ص) د مېرمنو حجرې په جومات کې دننه وګرځوي.^[۱۴]

په ۹۷ ق کال کې د ولید بن عبد الملک له مرګه وروسته، عمر بن عبد العزیز د هغه په جنازه لمونځ وکړ.^[۱۵] د سلیمان بن عبد الملک د حکومت په دوره کې ( ۹۶ ق تر ۹۹ ق کاله) عمر د هغه سلاکار و^[۱۶] او د سلیمان له مړینې وروسته یې د هغه په جنازې هم لمونځ وکړ.^[۱۷]

خلافت

عمر بن عبد العزیز په ۹۹ قمري کال کې د سلیمان بن عبد الملک له مرګه وروسته خلافت ته ورسېد او تر ۱۰۱ ق کاله یې دوه نیم کاله حکومت په لاس کې درلود.^[۱۸] سلیمان بن عبد الملک په خپله وینا، د فتنې د مخنیوي لپاره عمر بن عبد العزیز خپل ځای ناستی وټاکه^[۱۹] او له هغه وروسته یزید بن عبد الملک خلافت ته ورسید.^[۲۰] د طبري په وینا، هغه خلافت ته له رسېدلو وروسته استرجاع ایت (انا لله و انا الیه راجعون) په ژبه جاري کړ.^[۲۱] او د خلافت په پېل کې یې په خپلو خبرو کې وویل:« له قرانه وروسته هیڅ کتاب او له حضرت محمد(ص) وروسته هیڅ پېغمبر نیشته. زه قاضي نه یم بلکې مجري یم، بدعتګزاری نه یم بلکې تابع یم».^[۲۲]

اقدامات

علي ته د کنځلو کولو(سب) مخنیوی: عمر بن عبد العزیز امر وکړ چې هیڅوک حق نه لري حضرت علي(ع) ته کنځلې وکړي او سب ووایي.^[۲۳] له دې مخکې د معاویه بن ابي سفیان په امر کابو شپېته کاله د پېغمبر صحابي او د شیعیانو لومړي امام حضرت علي(ع) ته په منبرونو کنځل کېدل او لعنت پرې ویل کېده.^[۲۴] ویل شوي چې عمر بن عبد العزیز په هلکوانۍ کې چې پلار یې ژوندی و، په امام علي(ع) اعترا ض کاوه، خو له دې وروسته او د خپل استاد عبید الله بن عبد الله د منعې کولو په نتیجه کې یې امام علي په ښه یادوه.^[۲۵]
د فدک ستنول: عمر بن عبد العزیز فدک چې معاویه، مروان بن حکم ته ورکړی و او هغه هم خپل زوي عبد العزیز ته بخښلی و او عمر ته په میراث رسېدلی و،^[۲۶] د فاطمې(س) بچیانو ته ستون کړ.^[۲۷] فدک، خیبر ته نزدې یو ښیرازه کلی دی^[۲۸] چې په حجاز کې د مدینې په ۱۶۰ کلومیټرۍ کې پروت دی^[۲۹] چې یهودیان پکې اوسېدل. دغه سیمې بې له جنګه د پېغمبر(ص) لاسته لوېدلې وه او پېغمبر(ص) خپلې لور فاطمه ته بخښلې وه.^[۳۰] ابوبکر فدک له فاطمې(س) واخیست او سرکاري یې کړ.^[۳۱] عمر بن عبد العزیز همداراز بني هاشمو ته خمس ورکاوه.^[۳۲]
د حدیث د لیکنې د ممنوعیت ختمول: عمر بن عبد العزیز د مدینې والي ابوبکر بن حزم ته په یو لیک کې امر وکړ چې د پېغمبر اکرم(ص) حدیثونه ولیکي.^[۳۳] له دې مخکې د ابوبکر له زمانې د حدیثو د لیکلو د منعې سیاست اجرا او د پېغمبر د حدیثونو د لیکلومخنیوی کېده.^[۳۴]
د خراج او جزیې ختمول: عمر بن عبد العزیز په یو لیک کې په کوفې کې خپل چاروال عبد الحمید بن عبدالرحمان ته، د عدل او احسان او ابادونې پر سپارښتنې سربېره امر وکړ چې له مسلمانانو خراج وانه خلي.^[۳۵] هغه همداراز خپلو چاروالو ته امر وکړ چې له نوې مسلمان شویو کسانو جزیه وانه خلي.^[۳۶]
له خوارجو سره خبرې اترې: عمر بن عبد العزیز له خوارجو سره خبرې وکړې او هغوي یې قایل کړل چې له وینې بهیولو لاس واخلي.^[۳۷] او شوذب خارجي یې چې د حکومت په خلاف یې خروج کړی و، مناظرې ته وباله. شوذب هم د مناظرې لپاره دوه کسان هغه ته ولېږل.^[۳۸]
رد مظالم: ویل شوي چې هغه د خپل خلافت په وخت کې هغه مالونه ستانه کړل چې په ظلم سره له خلکو اخستل شوې وو.^[۳۹]

د امام باقر دریځ

له دې امله چې د عمر بن عبد العزیز د حکومت پړاو (۹۹ـ۱۰۱ق) د امام باقر(ع) (۹۵ـ۱۱۴ق) د امامت له وخت سره هم مهاله و، په سرچینو کې د شیعیانو د پینځم امام او عمر بن عبد العزیز تر مینځ د ځینو رابطو خبره شوې ده.^[۴۰] ځینې څیړاندي د عمر بن عبد العزیز په وړاندې د امام باقر دریځ ناصحانه ګڼي.^[۴۱] امام باقر د خېرخواهۍ له مخې هغه ته نصیحت کاوه او د ظلم او زیاتي له انجامه یې وېراوه او دا نصیحتونه یې د عمر بن عبدالعزیز له روحیې سره چې غوښتل یې عدالت او انصاف وکړي متناسب ګڼل.^[۴۲]

په روایتونو کې راغلي چې امام باقر(ع) هغه د بني امیه نجیب خطاب کړی دی.^[۴۳] سره له دې باوري و چې هغه به له مرګه وروسته په اسمانونو کې لعن شي؛ ځکه چې په داسې مقام ناست دی چې د امامانو حق دی او هغه پکې هیڅ حق نه درلود.^[۴۴]

وفات

عمر بن عبد العزیز په ۳۹ کاله عمر کې د ۱۰۱ ق کال په بزرګې میاشتې کې په خُناصِرَه کې وفات او په دېر سمعان کې ښخ کړی شو.^[۴۵] دېر سمعان د سوریې په حمص سیمه کې واقع دی.^[۴۶] د هغه مقبره د معمرة النعمان ( د سوریې یو ختیځ ښار) په شپږ کلومیټرۍ کې ده او په شپږمه قمري پېړۍ کې د ایوبیانو په حکومت کې پرې ضریح جوړ شوی دی.^[۴۷] ځینې باوري دي چې اموي کورنۍ له دې وېرې چې خلافت یې له لاسه ونه وځي عمر بن عبد العزیز ته زهر ورکړل.^[۴۸]

فوټ نوټ

↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۹۲.
↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۲۷.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۵۴.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۵۳.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۵۳.
↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۹، ص۱۹۳.
↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۲، ص۳۱۴.
↑ طقوش، دولت امویان، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۲.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۵۵؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۲۷.
↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۳۴۳.
↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۸۱.
↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۸۱-۴۸۲.
↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۲۸۴.
↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۲۸۴؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۳۶.
↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۹۵.
↑ ترکمنی آذر، تاریخ سیاسی شیعیان اثناعشری در ایران، ۱۳۹۰ش، ص۵۶.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۶۰.
↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۶۶.
↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۵۰.
↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۷۸.
↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۶، ص۵۵۲.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۶۲.
↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.
↑ ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۹۴.
↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۹۳.
↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، ج۱۶، ص۲۱۶؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵-۳۰۶.
↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۴۱؛ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۷، ص۲۶۴؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.
↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۲۳۸.
↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۲۳۸.
↑ سبحانی، فروغ ولایت، ۱۳۸۰ش، ص۲۱۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۴۷۸.
↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۰ق، ص۲۸۹ و ۲۹۰.
↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.
↑ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۳۳.
↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۱-۱۲.
↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۶۹.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۳۰۱، ۲۷۵؛‌ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۹۹.
↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۹۰-۱۹۳.
↑ ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۰۳.
↑ ابن سعد، الطبقات، ۱۴۱۰، ج۵، ص۲۶۳؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.
↑ مثال په توګه وګورئ: یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.
↑ وګورئ: دیلمی، «شخصیت و عملکرد عمربن عبدالعزیز و دیدگاه امام باقر(ع) درباره او».
↑ وګورئ: یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.
↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، داراحیاء التراث العربی، ج۱، ص۱۱۹.
↑ راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۷۶.
↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۶۶.
↑ مسعودی، التنبیه و الاشراف، دار الصاوی، ص۲۷۶.
↑ «ضریح الخلیفة عمر بن عبدالعزیز».
↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۸.

سرچينې

ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابراهیم ابوالفضل، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، بی‌تا.
ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر (تاریخ ابن خلدون)، تحقیق خلیل شحادة، بیروت، ‌ دار الفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، ‌ دار الفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۶۸م.
امینی، عبدالحسین، الغدیر، قم، مرکز الغدیر، ۱۳۴۹ق.
بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، بیروت، ‌ دار الفکر، ۱۴۰۱ق
بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۸م.
دیلمی، احمد، «شخصیت و عملکرد عمربن عبدالعزیز و دیدگاه امام باقر(ع) درباره او»، مجله تاریخ اسلام، ش۳۱، ۱۳۸۶ش.
ترکمنی آذر، پروین، تاریخ سیاسی شیعیان اثناعشری در ایران: از ورود مسلمانان به ایران تا تشکیل حکومت صفویه، قم، شیعه‌شناسی، ۱۳۹۰ش.
ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی‌تا.
ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
راوندی، قطب الدین سعید، الخرائج و الجرائح، قم، موسسه امام مهدی (ع)، ۱۴۰۹ق.
سبحانی، جعفر، فروغ ولایت: تاریخ تحلیلی زندگانی امیر مؤمنان علی(ع)، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ ششم، ۱۳۸۰ش.
شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، المقنعة، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
«ضریح الخلیفة عمر بن عبدالعزیز»، وزارة السیاحه، تاریخ بازدید ۲۰ فروردین ۱۳۹۸ش.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
طقوش، محمد سهیل، دولت امویان، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
مسعودی، علی بن حسین، التنبيه و الإشراف، تصحيح عبدالله اسماعيل الصاوى، قاهره، دار الصاوی، بی‌تا(افست قم، مؤسسة نشر المنابع الثقافه الاسلامیه).
مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعذ داغر، قم، دار الهجره، ۱۴۰۹ق.
یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دارصادر، ۱۹۹۵م.
یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.

[1] ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۹۲.

[2] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۲۷.

[3] ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۵۴.

[4] ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۵۳.

[5] ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۵۳.

[6] ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۹، ص۱۹۳.

[7] یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۲، ص۳۱۴.

[8] طقوش، دولت امویان، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۲.

[9] ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۵۵؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۲۷.

[10] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۳۴۳.

[11] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۸۱.

[12] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۸۱-۴۸۲.

[13] یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۲۸۴.

[14] یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۲۸۴؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۳۶.

[15] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۹۵.

[16] ترکمنی آذر، تاریخ سیاسی شیعیان اثناعشری در ایران، ۱۳۹۰ش، ص۵۶.

[17] ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۶۰.

[18] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۶۶.

[19] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۵۰.

[20] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۷۸.

[21] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۶، ص۵۵۲.

[22] ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۶۲.

[23] یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.

[24] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۹۴.

[25] ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۹۳.

[26] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، ج۱۶، ص۲۱۶؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵-۳۰۶.

[27] بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۴۱؛ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۷، ص۲۶۴؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.

[28] یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۲۳۸.

[29] یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۲۳۸.

[30] سبحانی، فروغ ولایت، ۱۳۸۰ش، ص۲۱۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۴۷۸.

[31] شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۰ق، ص۲۸۹ و ۲۹۰.

[32] یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.

[33] بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۳۳.

[34] ذهبی، تذکرة الحفاظ، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۱-۱۲.

[35] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۶۹.

[36] ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۳۰۱، ۲۷۵؛‌ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۹۹.

[37] مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۹۰-۱۹۳.

[38] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۰۳.

[39] ابن سعد، الطبقات، ۱۴۱۰، ج۵، ص۲۶۳؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.

[40] مثال په توګه وګورئ: یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.

[41] وګورئ: دیلمی، «شخصیت و عملکرد عمربن عبدالعزیز و دیدگاه امام باقر(ع) درباره او».

[42] وګورئ: یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۵.

[43] ذهبی، تذکرة الحفاظ، داراحیاء التراث العربی، ج۱، ص۱۱۹.

[44] راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۷۶.

[45] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۶۶.

[46] مسعودی، التنبیه و الاشراف، دار الصاوی، ص۲۷۶.

[47] «ضریح الخلیفة عمر بن عبدالعزیز».

[48] یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۸.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

[۳۹]

[۴۰]

[۴۱]

[۴۲]

[۴۳]

[۴۴]

[۴۵]

[۴۶]

[۴۷]

[۴۸]