مسوده:انس بن مالک
 په بصره کې د انس بن مالک مقبره | |
| بښپړ نوم | انس بن مالك بن نضر بن ضمضم |
|---|---|
| کنیت | ابوحمزه |
| لقب | خادم الرسول(ص) |
| د زیږیدنې نیټه | لس کاله مخکې له هجرت څخه |
| د زیږیدنې ځای | مدینه |
| مهاجر/ انصار | انصار |
| نسب/ قبیله | خزرج |
| د وفات نیټه او ځای | بصره، د ۹۰ او ۱۰۷ هجري کلونو ترمنځ |
| د وفات څرنګوالی | ناروغي |
| د ښخولو ځای | بصره |
| په جګړو کې ګډون | اته غزوې لکه خیبر، د مکې فتحه، او حنین. |
| د شهرت لامل | د پیغمبر(ص) خادموالی |
| ممتاز رولونه | د حدیث راوي |
اَنَس بن مالک انصاري خَزرَجي، د پيغمبر(ص) خادم او د حديثو راوي چې له پيغمبر(ص) څخه یې ډېر حديثونه نقل کړي او د امام علي(ع) د امامت او د اهل بیت(ع) د فضیلتونو په اړه یې روايتونه روايت کړي دي. ويل کېږي چې د غدير د حديث د پټولو له امله د امام علي عليه السلام له خوا پرې ښېرې ويل شوی او په جذام (برص) اخته شو.
په سني سرچينو کې، د انس بن مالک څخه په مختلفو موضوعاتو کې ۲۲۸۶ حديثونه روايت شوي دي، خو سره له دې چې د څو معصومو امامانو په وخت کې یې ژوند کړی دی، له هغوي څخه یې يو حديث هم نه دی نقل کړی. په شيعه سرچينو کې، د هغه يادونه په ښه توګه نه ده شوې. شيخ صدوق، د امام صادق(ع) او امام باقر(ع) د روايتونو په حواله، انس بن مالک د پيغمبر(ص) په اړه په دروغو تورن کړی دی.
انس بن مالک د ابوبکر په وخت کې په بحرين کې د صدقاتو راټولوونکی و او د ابوبکر له وفات وروسته يې له عمر سره بيعت وکړ. هغه د عثمان په وړاندې په لوړېدل کې هم د هغه دفاع وکړه. د امام علي(ع) د خلافت په وخت کې د انس د دریځ په اړه ډېر معلومات نشته، خو د ابن ابي الحديد په وينا، انس له هغو کسانو څخه و چې د جمل په جګړه کې يې له ګډون څخه انکار وکړ او باور يې درلود چې امام علي(ع) د طلحه او زبير سره په جګړه کې تېروتنه کړې ده.
هغه د معاويه په وخت کې د بصرې د خونړي واکمن زياد بن ابيه سره هم همکاري وکړه او د ولجو مسؤل و. د يزيد د خلافت په وخت کې، انس د عبيدالله په مجلس کې د امام حسین(ع) د سر د بې حرمتۍ په وړاندې اعتراض وکړ. ويل کېږي چې انس بن مالک د پيغمبر(ص) د دعاګانو له امله اوږد عمر وکړ. هغه د ۹۰ او ۱۰۷ هجري کلونو ترمنځ په بصره کې وفات شو.
شخصیت پيژندنه
انس بن مالک بن نضر بن ضَمْضَمَ، یو انصاري خزرجي، چې د ابو حمزه[۱] لقب یې درلود او د خادم الرسول(د پیغمبر خادم) لقب یې درلود،[۲] د هجرت څخه لس کاله دمخه په مدینه کې زیږیدلی و او په ماشومتوب کې یې اسلام قبول کړ.[۳] د دریمې پیړۍ د یو تاریخ لیکونکي او سیرت لیکونکي ابن سعد په وینا، کله چې پیغمبر(ص) مدینې ته ننوت، د انس مور، ام سلیم، او د طلحه (د هغه د مور میړه) په وینا، هغه د هغه د هوښیارۍ او سواد له امله رسول الله(ص) ته معرفي کړ.[۴] په دې اساس، انس د لس یا اته کلنۍ په عمر کې د پیغمبر(ص) خادم شو[۵] او د ابن سعد په وینا، انس نهه کاله د پیغمبر(ص) خادم و، او د یو بل روایت له مخې، لس کاله خادم و.[۶] ویل کیږي چې د رسول الله(ص) سره د هغه نږدې اړیکې د دې لامل شوې چې رسول الله(ص) ورسره ډیرې ټوکې وکړي،[۷] او هغه ته «یا بُنیَّ» (ای زما زویه) خطاب وکړي،[۸] پیغمبر هغه ته د ابو حمزه کنیت ورکړ.[۹]
د ځینو راپورونو له مخې، انس په اتو غزوو کې برخه اخیستې وه،[۱۰] په حنین جنګ،[۱۱] او د مکې په فتحه کې حاضر و،[۱۲] هغه د دوهم خلیفه په وخت کې د ابو موسی اشعري په غوښتنه بصرې ته لاړ او هلته میشت شو.[۱۳] د ابن سعد په وینا، په شتمنۍ راټولولو کې له ډېرو حریصو اصحابو څخه انس بن مالک و.[۱۴]
ویل کیږي چې پیغمبر(ص) د انس د مور په غوښتنه د هغه لپاره دعا وکړه چې د هغه د شتمنۍ، اولادونو د زیاتوالي او د عمر د اوږدوالي سبب شوه. انس پخپله راپور ورکړی چې دا دعا د هغه لپاره قبوله شوه؛ ځکه چې هغه اوږد ژوند وکړ، ډیر ماشومان یې درلودل، د هغه د میوو ونو په کال کې دوه ځله میوه کوله، او د هغه ژوند دومره اوږد شو چې له ژوند څخه ستړی شوی و.[۱۵]
د وفات وخت
په الطبقات الکبری کې د ابن سعد له قوله، انس بن مالک د پیغمبر اکرم(ص) وروستی صحابي و، چې د ولید بن عبدالملک د خلافت پر مهال په بصره کې د ۱۰۷ کلونو په عمر وفات شو.[۱۶] د نهمې پیړۍ د سني تاریخ پوه ابن حجر عسقلاني د انس بن مالک د وفات نیټه د روایتونو په توپیر سره د ۹۰ او ۱۰۷ هجري ترمنځ ذکر کړې ده.[۱۷]
د امام علي(ع) ښېرې
ابن ابي الحدید د نهج البلاغه په شرحه کې، د هغو کسانو په اړه چې له امام علي(ع) څخه یي مخ اړولی و، په یوه ځانګړي فصل کې د ځینو صحابه وو یادونه کوي، لکه انس بن مالک، چې نړۍ سره د زړه تړلو له امله یې د امام علي(ع) فضیلتونه له پامه غورځولي وو او د هغه له دښمنانو سره یې مرسته کړې وه.[۱۸] په دې اړه چې ولې امام علي(ع) په انس بن مالک لعنت ووایه، مختلف روایتونه راغلي دي:
- د شیعه او سني روایتونو له مخې، کله چې امام علي(ع) د کوفې په مجلس کې له حاضرو اصحابو څخه وغوښتل چې ګواهي ورکړي چې دوي له پیغمبر(ص) څخه د غدیر حدیث «مَنْ کنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» اوریدلی دی، انس بن مالک د دې پلمې له مخې له شهادت ورکولو څخه انکار وکړ چې هغه بوډا دی او هېر شوي یې دي. امام علي(ع) هغه باندې ښېرې وکړ چې که هغه دروغ وایی نو هغه دې به په سپین داغ یا داسې نښه اخته شي چې هغه یې بیا په پګړۍ سره نه شي پټولی.[۱۹] له دې پیښې وروسته، انس قسم وخوړ چې د امام علي(ع) په اړه هیڅ حدیث به پټ نه کړي.[۲۰] د اتمې پیړۍ د سني تاریخ پوه، ذهبي په وینا، انس په جذام اخته شو او په بدن یې سخت داغونه لیدل کېدل.[۲۱]
- ځینې سرچینې وایي چې د جمل د جګړې پر مهال، امام علي(ع) انس بن مالک ته امر وکړ چې طلحه او زبیر ته لاړ شي او هغوي ته د رسول الله(ص) هغه خبرې ور په یادې کړي چې له رسول الله(ص) یې اوریدلي دي. هغوي له رسول الله(ص) څخه اوریدلي وو چې «تاسو به له علي(ع) سره په داسې حال کې جګړه کوئ چې تاسو به د هغه په وړاندې ظالمان وئ.» خو انس بیرته امام علي ته راغی او ویې ویل: «دا موضوع رانه هېر شوی دی.» له همدې امله، امام علي(ع) په هغه ښېرې وکړ.[۲۲]
- شیخ صدوق په خپل کتاب امالی کې د انس لخوا د پیغمبر د دعوت حدیث پټول، د هغه د جذام د ناروغۍ لامل ګڼلی دی.[۲۳]
د حدیث دریځ
په شیعه سرچینو کې، انس له امام علي(ع)، فاطمه(ع) او د سلمان، ابوذر او عبدالله بن عباس په څیر اصحابو څخه حدیثونه روایت کړي دي.[۲۴]
د انس په وینا، هغه ټول هغه روایتونه چې هغه یې له پیغمبر(ص) څخه نقل کړي دي په خپله يې له رسول الله(ص) څخه په خپله نه دي اوریدلي بلکې ځینې یې د راوي د اعتبار پر بنسټ پیغمبر(ص) ته منسوب کړي دي، پرته له دې چې د راوي نوم یاد کړي.[۲۵] په مختلفو سرچینو کې، له انس بن مالک څخه د امام علي(ع) د فضیلتونو په اړه ګڼ شمیر روایتونه روایت شوي دي.[۲۶] د شیعه فقیه او مفسر عبدالله جوادي آملي په وینا، انس بن مالک، سره له دې چې د څو معصومو امامانو(ع) په اړه یې پوهه درلوده، له هغوی څخه یې یو روایت هم نه دی روایت کړی.[۲۷]
په سني سرچینو کې له انس څخه روایت شوي حدیثونه د شیعه سرچینو په پرتله ډیر دي، او د دوی شمیر ۲,۲۸۶ ته رسي.[۲۸] د شناختنامه حدیث کتاب لیکوال محمد محمدي ری شهري په وینا، یوازې احمد بن حنبل په مسند کتاب کې له انس څخه په مختلفو فقهي، اخلاقي، تفسیري، اخلاقي او عقیدتي موضوعاتو کې ۲,۱۷۲ روایتونه روایت کړي دي.[۲۹] هغه له مختلفو کسانو، لکه ابوبکر، عمر، عثمان، بن مسعود، او عباده بن الصامت، حدیثونه روایت کړي دي.[۳۰] د سني مورخ ذهبي په وینا، شاوخوا ۲۰۰ کسانو، په شمول د قتاده، ابن سیرین او شعبي، له انس څخه حدیثونه روایت کړي دي.[۳۱]
د شیعه رجال په سرچینو کې د انس موثق نه شونه
سید ابو القاسم الخویي په خپل معجم رجال الحدیث کې، هغه په نیکۍ نه دی یاد کړی ځکه چې ځینې روایتونه یې راوړي دي چې هغه پټ کړي وو.[۳۲] د شیعه رجالو عالمان لکه شیخ طوسي او ابن داود، د رجال عالم، د رسول الله(ص) د اصحابو په منځ کې یوازې د هغه د نوم په یادولو بسنه کړې ده او هغه توثیق کړی نه دی.[۳۳]
شیخ صدوق، د امام صادق(ع) د یوې روایت په حواله، انس بن مالک د هغو کسانو په ډله کې معرفي کړ چې پیغمبر(ص) ته یې دروغ منسوب کړي وو.[۳۴] همدارنګه، شیخ صدوق د امام باقر(ع) د یو روایت په حواله، د امیرانو له خوا د مجرمینو او هغو کسانو چې تورونه پرې لګیدلي دي، شکنجې، د انس بن مالک د دروغ روایت له سببه ګڼي چې پیغمبر ته یې منسوب کړی؛ چې پیغمبر(ص) د یو سړي لاس په دیوال پورې ټک وهلی و.[۳۵]
په تاریخي پیښو کې د انس بدلیدونکي دریځونه
د ابوبکر د خلافت په زمانه کې، انس بن مالک په بحرین کې د صدقاتو راټولونکی و. چې مدینې ته له راستنیدو او د ابوبکر له مړینې وروسته یې له عمر سره بیعت وکړ؛ هغه عمر ته څلور زره درهمه صدقې ورکړې، او عمر ورته اندازه انس بن مالک ته وبخښله.[۳۶] د امام علي(ع) د خلافت په دوران کې د انس د دریځ په اړه ډېر معلومات نشته.[۳۷]
د نهج البلاغه د شارح ابن ابي الحدید د راپور له مخې، د جمل په جګړه کې انس له هغو کسانو و چې له یوه اړخ سره یې هم ګډون ونه کړ او د امام علي یا طلحه او زبیر له لښکرو سره یوځای نه شو.[۳۸] هغه په دې باور وو چې امام علي(ع) د طلحه او زبیر سره په جګړه کې تېروتنه کړې ده.[۳۹]
د عثمان د خلافت پر مهال، د عثمان له برید او د هغه پر وړاندې د خلکو له پاڅون وروسته، انس د هغو کسانو له ډلې څخه و چې په بصره کې یې د عثمان ملاتړ وکړ.[۴۰] د معاویه په وخت کې، انس د هغو اصحابو و چې د بصرې والي زیاد بن ابیه سره یې همکاري وکړه[۴۱] او د ولجو مسؤل شو.[۴۲]
کله چې امام حسین(ع) په کربلا کې د عراقي پوځ سره په جګړه بوخت وو، نو امام د خدای له رسول(ص) سره د خپل مقام په اړه، هغوي ته د پیغمبر(ص) د ژوندیو اصحابو لکه انس بن مالک حواله ورکړه.[۴۳] د یزید بن معاویه په وخت کې، کله چې عبیدالله بن زیاد د امام حسین(ع) د سپیڅلی سر سپکاوی کاوه نو انس د دې عمل په وړاندې د امام حسین(ع) د پیغمبر(ص) سره د ورته والي په یادولو سره اعتراض وکړ[۴۴] او همدارنګه د امام حسین(ع) سره د پیغمبر(ص) مینه یې خلکو ته یاده کړه.[۴۵] انس د مختار په غورځنګ کې د عراقیانو سره یوځای شو[۴۶] او د مختار له ماتې وروسته، هغه د لنډ وخت لپاره د زبیري حکومت سره همکاري وکړه.[۴۷]
فوټ نوټ
- ↑ سپهر، ناسخ التواریخ: زندگانی پیامبر(ص)، ۱۳۸۰ش، ټوک۴، مخ۱۹۰۴.
- ↑ عطاردی، مسند الإمام الشهید أبی عبد الله الحسین بن علی(ع)، ۱۳۷۶ش، ټوک۳، مخ۳۳۵.
- ↑ مستوفی، «مترجم»، مخ۹۷۰.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ټوک۷، مخ۱۲-۱۴.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ټوک۷، مخ۱۲-۱۵.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ټوک۷، مخ۱۲-۱۴.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، الإصابة فی تمييز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ټوک۱، مخ۲۷۶.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ټوک۷، مخ۱۴.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، الإصابة فی تمييز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ټوک۱، مخ۲۷۶.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، ۱۴۰۹ق، ټوک۶، مخ۲۹۲.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ټوک۳، مخ۸۹۷.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ټوک۱، مخ۵۲۳.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ټوک۲، مخ۵۴۱.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ټوک۷، مخ۱۳.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ټوک۷، مخ۱۴.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ټوک۷، مخ۱۸.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، الإصابة فی تمييز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ټوک۱، مخ۲۷۶-۲۷۷.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ټوک۴، مخ۷۴.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ټوک۴، مخ۷۴؛ شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ټوک۱، مخ۳۵۱.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ټوک۴، مخ۷۴.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، ۱۴۰۹ق، ټوک۶، مخ۲۹۵.
- ↑ شریف الرضی، نهج البلاغة، حکمت ۳۱۱، ص۵۳۰؛ هاشمی خویی، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، ۱۴۰۰ق، ټوک۲۱، مخ۳۹۹-۴۰۰.
- ↑ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، مخ۶۵۶.
- ↑ حر عاملی، اثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، ۱۴۲۵ق، ټوک۳، مخ۴۰، ۶۴؛ بحرانی، حلیة الأبرار فی احوال محمد وآله الاطهار(ع)، ۱۴۱۱ق، ټوک۱، مخ۲۵۷؛ محمدی ریشهری، شناختنامه حدیث، ۱۳۹۷ش، ټوک۳، مخ۱۵۵.
- ↑ الهیزاده، «انس بن مالک: از اصحاب و خادمان خاص پیامبر(ص)»، مخ۳۵۲.
- ↑ شیخ طوسی، امالی، ۱۴۱۴ق، مخ۱۸۳؛ شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ټوک۱، مخ۳۰؛ حسکانی، شواهد التنزيل لقواعد التفضيل، ۱۴۱۱ق، ټوک۲، مخ۴۲۳.
- ↑ جوادی آملی، رجال تفسیری، ۱۳۹۸ش، ټوک۴، مخ۳۴۱ - ۳۶۴.
- ↑ محمدی ریشهری، شناختنامه حدیث، ۱۳۹۷ش، ټوک۳، مخ۱۵۶.
- ↑ محمدی ریشهری، شناختنامه حدیث، ۱۳۹۷ش، ټوک۳، مخ۱۵۶.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، ۱۴۰۹ق، ټوک۶، مخ۲۸۹.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، ۱۴۰۹ق، ټوک۶، مخ۲۹۰.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، مؤسسة الخوئی الإسلامیة، ټوک۳، مخ۲۴۰.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، مخ۲۱؛ ابنداود، الرجال، ۱۳۴۲ش، ټوک۳، مخ۲۴۰.
- ↑ شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ټوک۱، مخ۱۹۰.
- ↑ شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ټوک۲، مخ۵۴۱.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، ۱۴۰۹ق، ټوک۶، مخ۲۹۳.
- ↑ الهیزاده، «انس بن مالک: از اصحاب و خادمان خاص پیامبر(ص)»، مخ۳۴۹.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ټوک۲۰، مخ۲۰.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ټوک۲۰، مخ۲۰.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ټوک۳، مخ۱۶۰.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، بیروت، ټوک۸، مخ۲۹.
- ↑ فقیه بحرالعلوم، زیارتگاههای عراق، تهران، ټوک۲، مخ۱۸۴.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ش، ټوک۵، مخ۴۲۵.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ټوک۳، مخ۲۲۲.
- ↑ ابنکثیر، البداية والنهايه، بیروت، ټوک۶، مخ۲۳۲.
- ↑ الهیزاده، «انس بن مالک: از اصحاب و خادمان خاص پیامبر(ص)»، مخ۳۵۰.
- ↑ الهیزاده، «انس بن مالک: از اصحاب و خادمان خاص پیامبر(ص)»، مخ۳۵۰.
سرچينې
- ابنابيالحدید، عزالدین ابوحامد، شرح نهج البلاغه (د نهجالبلاغې شرح)، سمون: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، د آیتالله مرعشي نجفي عامه کتابتون، لومړی چاپ، ۱۴۰۴هـ ق.
- ابناثیر، علي بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵هـ ق.
- ابنحجر عسقلاني، احمد بن علي، الإصابة فی تمييز الصحابة، بیروت، دارالکتب العلمیة، لومړی چاپ، ۱۴۱۵هـ ق.
- ابنداود، حسن بن علي بن داود، الرجال، تهران، د تهران پوهنتون، لومړی چاپ، ۱۳۴۲هـ ش.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، دوهم چاپ، ۱۴۱۸هـ ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، بیروت، دارالفکر، بېنېټې.
- الهيزاده، محمدحسن، «انس بن مالک: از اصحاب و خادمان خاص پیامبر(ص)» (انس بن مالک: د پېغمبر(ص) له ځانګړو اصحابو او خدمتګارانو څخه)، د حج او حرمینو شریفینو دانشنامه، ټوک ۳، قم، د حج او زیارت څېړنیز مرکز، ۱۳۹۲هـ ش.
- بحراني، سید هاشم بن سلیمان، حلیة الابرار في أحوال محمد وآله الأطهار(ع)، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیة، لومړی چاپ، ۱۴۱۱هـ ق.
- بلاذري، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بیروت، دار الفکر، لومړی چاپ، ۱۴۱۷هـ ق.
- جوادي آملي، عبدالله، رجال تفسیري، قم، اسراء، دوهم چاپ، ۱۳۹۸هـ ش.
- حسکاني، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزيل لقواعد التفضيل، سمون: محمدباقر محمودي، تهران، مجمع إحياء الثقافة الإسلامي، لومړی چاپ، ۱۴۱۱هـ ق.
- خویي، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، نجف، مؤسسة الخوئي الاسلامیة، بېنېټې.
- ذهبي، شمسالدین، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، بیروت، دار الکتاب العربي، دوهم چاپ، ۱۴۰۹هـ ق.
- شریف الرضي، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، د هجرت خپرندویه، لومړی چاپ، ۱۴۱۴هـ ق.
- حر عاملي، محمد بن حسن، اثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، بیروت، اعلمي، لومړی چاپ، ۱۴۲۵هـ ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علي، الخصال، سمون: علياکبر غفاري، قم، جامعه مدرسین، لومړی چاپ، ۱۳۶۲هـ ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علي، علل الشرائع، قم، د داوري کتاب پلورنځی، لومړی چاپ، ۱۳۸۵هـ ش.
- شیخ طوسي، محمد بن الحسن، امالي، سمون: مؤسسة البعثة، قم، دارالثقافة، لومړی چاپ، ۱۴۱۴هـ ق.
- شیخ طوسي، محمد بن الحسن، رجال الطوسي، قم، مؤسسة النشر الإسلامي التابعة لجامعة المدرسين (د مدرسینو ټولنې پورې تړلی د اسلامي نشر بنسټ)، درېیم چاپ، ۱۳۷۳هـ ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد في معرفة حجج الله علی العباد، سمون: مؤسسة آلالبیت(ع)، قم، د شیخ مفید کانګره، لومړی چاپ، ۱۴۱۳هـ ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علي، الأمالي، تهران، کتابچي، شپږم چاپ، ۱۳۷۶هـ ش.
- طبري، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الأمم والملوک (د امتونو او پاچاهانو تاریخ)، بیروت، دار التراث، دوهم چاپ، ۱۳۸۷هـ ق.
- عطاردی، عزیزالله، مسند الإمام الشهید أبی عبد الله الحسین بن علی(ع)، تهران، عطارد خپرندویه، لومړی چاپ، ۱۳۷۶هـ ش.
- فقیه بحرالعلوم، محمدمهدي، او احمد خامهیار، زیارتگاههای عراق (د عراق زیارتځایونه)، تهران، د حج او زیارت سازمان، بېنېټې.
- سپهر، محمدتقي، اسخ التواریخ: زندگانی پیامبر(ص) (د پېغمبر(ص) ژوندلیک)، تهران، اساطیر خپرندویه، لومړی چاپ، ۱۳۸۰هـ ش.
- محمدي ريشهري، محمد، شناختنامه حدیث (د حدیث پېژندپاڼه)، قم، علمي ـ فرهنګي مؤسسه دارالحدیث، ۱۳۹۷هـ ش.
- مستوفي، محمد بن احمد، «مترجم»، الفتوح، د ابناعثم کوفي اثر، تهران، د اسلامي انقلاب د خپرونو او زدهکړو سازمان، ۱۳۷۲هـ ش.
- واقدي، محمد بن عمر، المغازي، بیروت، اعلمي، درېیم چاپ، ۱۴۰۹هـ ق.
- هاشمي خویي، سید حبیبالله، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، ژباړه: حسن حسنزاده آملي او محمدباقر کمرهاي، څېړنه: ابراهیم میانجي، تهران، مکتبة الإسلامیة، څلورم چاپ، ۱۴۰۰هـ ق.