الله
- دا مقاله د خدای پاک خاص نوم الله ته ځانګړې ده د خدای پژندنې په هکله مطلبونه د خدای او خدای پیژندنې په مقالو کې وګورئ.
الله د اسلام په دین کې د خدای ځانګړی نوم او تر ټولو مشهور نوم دی. د مسلمانو عالمانو په وینا، الله د خدای ته یو اسم اعظم دی چې ټولو کمالي صفتونو ته شامل دی او تر ټولو لوی نوم دی. ویل کیږي چې دا نوم په قرآن او دعاګانو کې لوړ مقام لري او د توحید، شهادتینو او د قرآن د آیتونو محور دی. د الله کلمه یوازې خدای ته ځانګړې ده او د خدای پرته د بل چا لپاره نه کارول کیږي. دا کلمه په قرآن کې له ۲۰۰۰ څخه ډیر ځله کارول شوې ده.
د قرآن کریم د مفسر جعفر سبحاني په وینا، د محدثانو او مفسرین په دې باور دي چې الله له الَهَ څخه اخیستل شوی دی، چې معنی یې هغه ذات دی چې د عبادت وړ دی. په هرصورت، نور احتمالات هم ورکړی شوي دي، په شمول د حیرانتیا، ویره، باور او د ذهن د آرامښت معنی.
په اسلامي عرفان کې، د الله نوم د الهي نومونو د سلسلې په سر کې دی، او نور الهي نومونه له دې څخه سرچینه اخلي. د الله کلمه په اسلامي کلتور او ټولنو کې ډیرې کارونې لري. د مثال په توګه، دا د اسلامي دورې په سکې او مقدس ځایونو لکه زیارتونو او جوماتونو کې کارول شوې ده، او د ځینو اسلامي هیوادونو لکه ایران، آذربایجان جمهوریت او عراق په بیرغونو او ملي نښانونو کې راغلې ده.
په اسلامي کلتور کې د الله د نوم مقام
«الله» خاص نوم دی[۱] دا په اسلام کې د خدای تر ټولو مشهور نوم دی.[۲] مسلمان عالمان دا د توحید او اخلاص محور ګڼي، او دا په قرآن او دعاګانو کې لوړ مقام لري.[۳] دوی دا هم وايي چې الله یوازې یو معنی او مصداق لري او یو داسې نوم دی چې د خدای ټول کمالي صفات پکې شامل دي او د خدای پرته د بل چا لپاره نه کارول کیږي.[۴] له همدې امله، الله د مسلمانانو په اسماني کتاب او نهج البلاغه کې د خدای په اړه د بحثونو مرکز ګڼل کیږي، او په قرآن کې ویل شوي چې ټول کامل صفات د الله لپاره ثابت دي.[۵]
د الله کلمه د اسلام د دوو اصلي شعارونو، شهادتینو محور هم ده؛ په لومړي شهادت کې، د الله پرته د بل خدای شتون رد شوی، او په دوهم کې، حضرت محمد(ص) د الله د رسول په توګه معرفي شوی دی.[۶]
د الله ټکی د نورو نومونو لکه «رَب» او «اِلٰه» تر څنګ په قران کې د خدای عام نوم دی.[۷] په قران کې د الله ټکی ۲۶۹۹،[۸] ۲۷۰۲،[۹] او ۲۸۰۷ ځلی ګڼل شوی دی.[۱۰]
ډېری مسلمان عالمان الله اسم اعظم ګڼي.[۱۱] یو له هغو دلیلونو څخه چې ولې دا کلمه اسم اعظم دی، دا دی چې الله د توحید بنسټ دی، او د دې په ویلو سره، یو کافر له کفر څخه ایمان ته لیږدول کیږي. که څوک د «لا اله الا الله» پر ځای «لا اله الا الرحمن» ووایي، نو هغه د کفر له دایرې څخه نه وځي او د اسلام دایرې ته نه ننوځي.[۱۲]
په پښتو ژبه کې، خدای د «الله» کلمې سره مترادف دی.[۱۳] د یهودانو، عیسویانو او زرتشتیانو د سپیڅلو کتابونو په وروستیو ژباړو کې، د «یهوه»، «تئوس» او اهورامزدا کلمې، چې خدای ته اشاره کوي، د الله په ټکي سره ژباړل شوي دي.[۱۴] د الله کلمه له اسلام څخه مخکې هم کارول کیده، او د زخرف سوره ۸۷ آیت او د لقمان سوره ۲۵ آیت د قرآن کریم له نزول څخه مخکې د دې کلمې کارولو ته اشاره کوي.[۱۵]
جرړه او معناپیژندنه
ځینې خلک الله یو عربي کلمه ګڼي،[۱۶] پداسې حال کې چې نور یې وايي چې اصل یې عبراني یا سریاني دی.[۱۷] د ځینو پوهانو په وینا، د «الله» کلمه په اصل کې «اَلْاِلٰه» وه، چې دوهم حمزه د ډیر استعمال له امله لرې شو او "الله" شو.[۱۸] ځینې نور دا هم په دې باور دي چې الله له «لاه» څخه راځي چې وروسته «الف او لام» راوړو سره الله شوی دی.[۱۹] په دې اړه اختلاف شتون لري چې ایا د «الله» ټکی له بلې کلمې څخه اخیستل شوې ده که نه.[۲۰] د فخر رازي په وینا، ډیر فقها او اصولیانو دا غیر مشتق ګڼلی دی.[۲۱] هغه کسان چې د «الله» نوم مشتق ګڼي، د هغې د اصل او جرړې په اړه مختلف احتمالات په ګوته کوي،[۲۲] چې ځینې یې په لاندې ډول دي:
.jpg)
- الله له اَلَهَ څخه مشتق شوی دی او د عبادت د وړ په معنا دی.[۲۳] د جعفر سبحاني، مفسر قرآن، په وینا، ډیرو محدثانو او مفسرانو دا نظر منلی دی.[۲۴] دا معنا په روایتونو کې هم راغلې ده.[۲۵]
- له اَلِهَ یا وله څخه مشتق چې معنا یې حیراني دي؛ ځکه چې عقلونه د هغه په پیژندګلو کې حیران دي.[۲۶]
- له اله څخه مشتق دی چې معنا يې وېءه او باور دی؛ ځکه چې خلک په سختو کې هغه ته پناه وړي[۲۷] او ورباندې باور لري.[۲۸]
- له اله مشتق دی چې معنا یې آرامښت ده، ځکه چې الله تعالی د زړونو د آرامښت سبب دی.[۲۹]
- له «لاهَ» مشتق دی چې معنا یې پټ شونه ده؛ ځکه الله تعالی له عقلونو او اوهامو او خیالاتو څخه پټ دی.[۳۰]
الله په اسلامی عرفان کې
د عرفان څیړونکي په وینا، په اسلامي عرفان کې، چیرې چې د خدای نومونه یو ځانګړی ترتیب لري، جامع نوم الله د الهي نومونو د سلسلې په سر کې دی. له هغې وروسته، څلور نومونه (یعنې، اول، آخر، ظاهر و باطن) او اووه نومونه دي چې د الله له نوم څخه راپورته کیږي، او په دې طریقې سره تر هغه چې اسماء جزئي ته ورسیږي. له همدې امله، په عرفان کې، د خدای ټول نومونه الله ته راستنیږي.[۳۱]
د الله د ټکي استعمال
د الله کلمه د ایران په بیرغ او ملي نښان کې کارول شوې ده[۳۲] او د آذربایجان جمهوریت په ملي نښان کې هم.[۳۳] دا د عراق په بیرغ او ملي نښان کې د الله اکبر په توګه کارول شوې ده.[۳۴] د الله کلمه، یوازې یا په ترکیبي ډول، د اسلامي دورې په سکو باندې راغلې ده.[۳۵] دا کلمه په مختلفو مقدس ځایونو لکه زیارتونو او جوماتونو کې هم په مختلفو بڼو کارول شوې ده. ډیرو خطاطانو دا ټکې په بیلا بیلو طریقو لیکلی دی.
-
د الله الله فیروزهای قبه د شیخ صفي الدین اردبیلي په ټولګه کې، د الله کلمې د تکرار له امله دا د الله الله قبه په نوم یادیږي. -
د ایران د اسلامي جمهوریت بیرق. -
د اذربایجان جمهوریت د ملی نشان -
د الله د لیکلو سټایل په مختلفو فونټونو کې په خطاطۍ کې، کوم چې د دې کلمې ځانګړی توپیر منعکس کوي.
فوټ نوټ
- ↑ د مثال په توګه وګورئ: فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۱۴۳؛ طباطبایی، المیزان فی تفسر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۱۸؛ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۱۹.
- ↑ کفعمی، المقام الاسنی، ۱۴۱۲ق، ص۲۵.
- ↑ کفعمی، المقام الاسنی، ۱۴۱۲ق، ص۲۵و۲۶.
- ↑ صافی گلپایگانی، الهیات در نهج البلاغه، ۱۳۸۶ش، ص۳۶.
- ↑ صافی گلپایگانی، الهیات در نهج البلاغه، ۱۳۸۶ش، ص۳۳-۳۶.
- ↑ پاکتچی، «الله»، ص۷۳.
- ↑ مصباح یزدی، خداشناسی، ۱۳۹۶ش، ص۵۸.
- ↑ روحانی، المعجم الاحصائی لالفاظ القرآن الکریم، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۴۴-۲۶۲.
- ↑ صافی گلپایگانی، الهیات در نهج البلاغه، ۱۳۸۶ش، ص۳۴.
- ↑ کاشفی، جواهر التفسیر، ۱۳۷۹ش، ص۳۵۷؛ آشتیانی، تفسیر سوره فاتحة الکتاب، ۱۳۷۷ش، ص۶۳.
- ↑ کاشفی، جواهر التفسیر، ۱۳۷۹ش، ص۳۵۷و۳۶۱؛ کفعمی، المقام الاسنی، ۱۴۱۲ق، ص۲۶؛ خمینی، مصباح الهدایه، ۱۳۹۲ش، ص ۱۲و۱۳؛ آشتیانی، تفسیر سوره فاتحة الکتاب، ۱۳۷۷ش، ص۶۴.
- ↑ کاشفی، جواهر التفسیر، ۱۳۷۹ش، ص۳۶۱؛ آشتیانی، تفسیر سوره فاتحة الکتاب، ۱۳۷۷ش، ص۶۴.
- ↑ جوادی آملی، توحید در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۸.
- ↑ پاکتچی، «الله»، ص۷۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۱۸؛ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۱۶و۱۱۷.
- ↑ فخر رازی، التفسیرالکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۱۴۸؛ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۱۶.
- ↑ وګورئ: فخر رازی، التفسیرالکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۱۴۸؛ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۱۶.
- ↑ وګورئ: شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۱۹۵و۱۹۶؛ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، ج۱، ص۲۷؛ طباطبایی، المیزان فی تفسر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۱۸؛ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، ج۱، ص۲۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۹۱.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۱۴۳.
- ↑ د مثال په توګه وګورئ: ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۵۵-۵۷.
- ↑ وګورئ: شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۱۹۵؛ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، ج۱، ص۲۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۹۱؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۵۷؛ طباطبایی، المیزان فی تفسر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۱۸.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ د مثال په توګه وګورئ: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۷؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۲۲۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۹۱؛ طباطبایی، المیزان فی تفسر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۱۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۹۱؛ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۵۵و۵۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۹۱؛ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۹۱: ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۵۶؛ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ یزدانپناه، مبانی و اصول عرفان نظری، ۱۳۸۹ش، ص۴۵۵-۴۶۰؛ امینینژاد و دیگران، مبانی و فلسفه عرفان نظری، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۷-۲۴۰.
- ↑ «طرح پرچم ایران؛ بازتاب گفتمان انقلابی و اسلامی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «لفظ مقدس الله در مرکز آرم حکومتی جمهوری آذربایجان»، خبرگزاری آران.
- ↑ «پرچم عراق و سیر تحول آن»، وبگاه عراقیار.
- ↑ وګورئ: سرافرازی، «شعائر شیعی بر سکههای اسلامی تا شکلگیری حکومت صفویان»، ص۹-۱۱، ۱۹، ۲۲ و ۲۳.
سرچينې
- آشتیانی، جلالالدین، تفسیر سوره فاتحه الکتاب (د فاتحةالکتاب د سورې تفسیر)، قم، د اسلامي تبلیغاتو دفتر، ۱۳۷۷هـ ش.
- ابوالفتوح رازي، حسین بن علي، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، د محمدمهدي ناصح او محمدجعفر یاحقي په تصحیح، مشهد، آستان قدس رضوي، ۱۴۰۸هـ ق.
- امینينژاد، علي او نور، مبانی و فلسفه عرفان نظری (د نظري عرفان بنسټونه او فلسفه)، قم، د امام خمیني تعلیمي او څېړنیز بنسټ، لومړی چاپ، ۱۳۹۰هـ ش.
- پاکتچي، احمد، «الله»، په دایرةالمعارف بزرگ اسلامي کې، ټوک ۱۰، تهران، د اسلامي لوی دایرةالمعارف مرکز، لومړی چاپ، ۱۳۸۰هـ ش.
- «پرچم عراق و سیر تحول آن (د عراق بیرغ او د هغه د بدلون بهیر)»، د عراقیار وېبپاڼه، د خپرېدو نېټه: ۲۴ تله ۱۳۹۹هـ ش، د کتنې نېټه: ۲۸ غویی ۱۴۰۴هـ ش.
- جوادي آملي، عبدالله، تسنیم، قم، د اسراء د خپرونو مرکز، درېیم چاپ، ۱۳۸۱هـ ش.
- جوادي آملي، عبدالله، توحید در قرآن (از سلسله تفاسیر موضوعی جلد دوم) (توحید په قرآن کې (د موضوعي تفاسیر لړۍ، دوهم ټوک)، د حیدرعلي ایوبي په هڅو، قم، د اسراء نړیوال د خپرونو مرکز، ۱۳۹۵هـ ش.
- خمیني، سید روحالله، مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة، تهران، د امام خمیني د آثارو د تنظیم او خپرولو بنسټ، ۱۳۹۲هـ ش.
- روحاني، محمود، المعجم الاحصائی لالفاظ القرآن الکریم (فرهنگ آماری کلمات قرآن کریم) (د قرآن کریم د کلمو احصایوي معجم)، مشهد، آستان قدس رضوي، ۱۳۷۲هـ ش / ۱۴۱۴هـ ق.
- سبحاني، جعفر، منشور جاوید، قم، د امام صادق(ع) بنسټ، ۱۳۹۰هـ ش.
- سرافرازي، عباس، «شعائر شیعی بر سکههای اسلامی تا شکلگیری حکومت صفویان (تر صفوي دولت د جوړېدو پورې پر اسلامي سکو د شیعي شعایرو نښې)»، د شیعهپېژندنې فصلنامه، ۵۱ ګڼه، تله ۱۳۹۴هـ ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علي بن بابویه، التوحید، قم، د قم د حوزې د مدرسینو ټولنه، لومړی چاپ، ۱۳۹۸هـ ق.
- شیخ طوسي، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربي، بېنېټې.
- صافي ګلپایګاني، لطفالله، الهیات در نهج البلاغه (الهيات په نهج البلاغه کې)، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶هـ ش.
- طباطبایي، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، د الاعلمي مطبوعاتي مؤسسه، ۱۳۹۰هـ ق.
- طبرسي، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، درېیم چاپ، ۱۳۷۲هـ ش.
- «طرح پرچم ایران؛ بازتاب گفتمان انقلابی و اسلامی (د ایران د بیرغ طرحه؛ د انقلابي او اسلامي ګفتمان انعکاس)»، د اسلامي جمهوریت خبري اژانس (ایرنا)، د خپرېدو نېټه: ۲۵ چنګاښ ۱۳۹۹هـ ش، د کتنې نېټه: ۲۷ غویی ۱۴۰۴هـ ش.
- فخر رازي، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربي، درېیم چاپ، ۱۴۲۰هـ ق / ۱۹۹۹م.
- کاشفي، ملا حسین، جواهر التفسیر، تهران، د مکتوب میراث څېړنیز مرکز، ۱۳۷۹هـ ش.
- کفعمي، ابراهیم بن علي، المقام الأسنی فی تفسیر الاسماء الحسنی، د فارس الحسون په تحقیق، قم، د قائم آلمحمد(عج) مؤسسه، ۱۴۱۲هـ ق / ۱۳۷۰هـ ش.
- کلیني، محمد بن یعقوب، الکافي، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷هـ ق.
- «لفظ مقدس الله در مرکز آرم حکومتی جمهوری آذربایجان (د آذربایجان د جمهوریت د دولتي نښان په مرکز کې د الله مقدس لفظ)»، د آران خبري اژانس، د خپرېدو نېټه: ۲۹ زمری ۱۳۹۶هـ ش، د کتنې نېټه: ۲۸ غویی ۱۴۰۴هـ ش.
- مصباح یزدي، محمدتقي، خداشناسي، قم، د امام خمیني د تعلیمي او څېړنیز بنسټ خپرونې، ۱۳۹۶هـ ش.
- نجفي، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربي، اووم چاپ، ۱۳۶۲هـ ش.
- یزدانپناه، سید یدالله، مبانی و اصول عرفان نظری (د نظري عرفان بنسټونه او اصول)، د سید عطا انزلي په لیکنه، قم، د امام خمیني تعلیمي او څېړنیز بنسټ، دوهم چاپ، ۱۳۸۹هـ ش.
- یزدي، محمدکاظم، العروة الوثقی مع التعلیقات، قم، د علي بن ابيطالب(ع) مدرسه، ۱۴۲۸هـ ق / ۱۳۲۶هـ ش.