ترور
- دا مقاله د ترور د مفهوم په اړه ده. د منظمو تاوتریخوالو او ناڅاپي بریدونو د پېژندلو لپاره چې د وېرې خپرولو په موخه ترسره کېږي، د «ترورېزم» مدخل ته مراجعه وکړئ.
ترور د سیاسي او مذهبي انګیزو له مخې د مخالفانو ناڅاپي وژلو ته ویل کېږي. په دیني ادبیاتو کې ورته د «فَتْک»، «اِغْتیال» او «محاربه» اصطلاحات کارول کېږي. د قرآن د ځینو آیتونو له مخې، ځینې پېغمبران لکه حضرت صالح او حضرت محمد(ص) او همداراز یو شمېر مؤمنان د تروریستي بریدونو له ګواښ سره مخ شوي دي. همدارنګه، ځینې شیعه امامان لکه امام علي(ع) او امام حسن(ع) هم ترور شوي دي.
له فقهي پلوه پر نورو برید حرام ګڼل شوی، مګر دا چې د دفاع بڼه ولري. شیعه فقیهان د ترور د مطلق تحریم لپاره له امام صادق(ع) څخه د «ابيالصباح کناني» په روایت او همداراز په عقلاني اصل «د نور پر ځان او مال ولایت نه لرل» (یعنې د نورو د مال او ژوند په اړه بېاجازې تصرف حرام دی) استدلال کوي. په فقهي کتابونو کې د ترور ځینې بېلګې یادې شوي دي؛ لکه: د لارو ناامنول چې ورته «قطع الطریق» ویل کېږي،د خلکو د ټولنیز آرامښت سلبول، د خلکو د مال او ژوند په خطر کې اچول او د عامه ځایونو ویجاړول چې د «محاربه» تر عنوان لاندې راځي.
د تاریخي راپورونو له مخې په لومړیو اسلامي پېړیو کې، په ځانګړې توګه د مکې له فتحې وروسته، ځینې قتلونه شوي چې څېړونکي یې له ترور سره ورته ګڼي. خو د دې په مقابل کې بیا ویل شوي چې دغه قتلونه د ترور مصداق نه دي او یوازې د کفر یا ارتداد له امله نه دي ترسره شوي. دغه قتلونه یا د هغو کسانو د قتل له امله چې مهدورالدم ګڼل کېدل، یا په جګړې کې د ګډون، جاسوسۍ، د مسلمانانو د ځورونې او د اسلام پر ضد د نورو د هڅولو په خاطر شوي دي. سربېره پر دې، ډېری هغه کسان چې د قتل حکم پرې شوی و، د امانلیک له اخیستلو وروسته او له تېرو عملونو په توبې کولو سره بخښل شوي دي.
اهمیت او شالید
د ترور موضوع د شلمې پېړۍ په وروستیو لسیزو کې د نړیوال تاوتریخوالي د زیاتېدو او د القاعدې او داعش په څېر ډلو د راڅرګندېدو له امله د اسلامي نړۍ په سیاسي ادبیاتو کې مهمه شوه.[۱] ویل کېږي چې پراخې هڅې شوې چې «ترور» او «ترورېزم» له اسلام سره مترادف وښودل شي چې د نړۍ په کچه یو ډول اسلامو فوبیا (له اسلامه وېرول) خپره شي.[۲]
په قرآن کې راغلي چې حضرت صالح[۳]، د اسلام پېغمبر(ص)[۴] او مؤمنان[۵] د ترور له ګواښونو سره مخ شوي دي.[۶] ویل کېږي چې ترور د پېغمبرانو د رسالت د مخنیوي لپاره د مخالفانو یوه وسیله وه.[۷]
د تاریخي رپوټونو له مخې، د اسلام پېغمبر(ص) څو ځله د ترور له ګواښ سره مخ شوی دی: د عَقَبه د اصحابو دسیسه د تبوک له غزا څخه د بېرته راستنېدو پر مهال،[۸] د بني نضیر یهودو نقشه د پېغمبر او د هغه د ملګرو د ټولیز قتل لپاره[۹] او تر ټولو مهمه یې د مکې د مشرکانو دسیسه د هغه د قتل لپاره په هغه شپه چې «لیلة المبیت» نومېږي.[۱۰]
له شیعه امامانو څخه، امام علي(ع) د ابن ملجم لخوا ترور شو،[۱۱] او امام حسن(ع) د خوارجو په برید کې ټپي شو.[۱۲]
مفهومپېژندنه
ترور د فرانسوي کلمې Terreur[۱۳] څخه اخیستل شوی او د سیاسي مخالفانو ناڅاپي قتل ته اشاره کوي.[۱۴] د ترور اصلي ځانګړنې داسې یادې شوي دي: پر زور او تاوتریخوالي تکیه، د وېرې خپرول،غیرقانوني او نامشروع عمل، د سیاسي یا ایډیولوژیکو موخو لپاره ترسره کېدل، او د واک ترلاسه کول یا ساتل.[۱۵]
په فقهي او روایي متونو کې ورته ځینې کلمې کارول شوې دي؛ لکه «فَتْک»، «اِغتیال»، «اِرهاب» او «محاربه».[۱۶] خو «ارهاب» په عربۍ کې په ځانګړې توګه د شلمې پېړۍ راهیسې زیاتره د «ترورېزم» لپاره کارول کېږي.[۱۷]
له ترورېزم سره یې توپیر
سره له دې چې د ترورېزم په تعریف کې اختلاف شته، خو سره له دې د ترور او ترورېزم تر منځ ځینې توپیرونه ذکر شوي دي.[۱۸] ترور زیاتره د فردي او احساساتي چلند په بڼه وي چې لنډمهاله ترسره کېږي او ځانګړې موخې لکه د دښمن ناڅاپي قتل لري. خو ترورېزم یوه ډلهییزه او منظمه ښکارنده ده چې تر ترور ډېرې پراخې موخې لري. په دې لیدلوري کې، ترورېزم د یوې کوچنۍ ډلې پر ضد په برید سره په پراخې ټولنې کې وېره خپروي.[۱۹] ویل کېږي چې ترور د عمل په ډګر کې کارېږي، خو ترورېزم په نظریه کې.[۲۰]
له استشهادي عملیاتو سره یې توپیر
ترور له « استشهادي عملیاتو» سره توپیر لري. ترور یوه مجرمانه او تاوتریخواله کړنه ده چې د رعب او وحشت خپرولو لپاره د سیاسي موخو په خاطر ترسره کېږي. خو استشهادي عملیات د یرغل پر وړاندې د حق د ترلاسه کولو لپاره ترسره کېږي؛ هغه مهال چې د حق ترلاسه کولو بله لاره نه وي.[۲۱] د سیاسي فقې د څېړونکي داوود فیرحي په وینا، استشهادي عملیات په شیعه فقه کې د «دفاعي جهاد» تر مفهوم لاندې راځي.[۲۲] د دې لیدلوري له مخې، استشهادي عملیات هغه وخت روا ګڼل کېږي چې د اشغالګرو او دښمنانو پر وړاندې ترسره شي، نه دا چې د بېګناه کسانو د وژل کېدو لامل شي.[۲۳]
د ترور حکم او دلیل یې
په شیعه فقه کې هر ډول برید، که پر مسلمان وي او که پر غیرمسلمان، له دفاعي حالت پرته منع شوی دی.[۲۶] د شیعه مرجع حسینعلي منتظري په وینا، د ترور حرمت او د هغه کس د قتل حراموالی چې مهدورالدم نه وي، د دین له ضروري ښوونو څخه دی.[۲۷]
په شیعه فقه کې د ترور د مطلق منع کولو لپاره د قرآن په ځینو ایتونو لکه د مایدې سورې په۳۲ او اسراء سورې په ۳۳[۲۸] او روایتونو (لکه له امام صادق(ع) څخه د ابی الصباح کناني په روایت باندې استناد شوی دی.[۲۹] په همدې روایت کې، امام صادق(ع) د هر ډول ترور په وړاندې د اسلام د پیغمبر(ص) د ممانعت په استناد، خپل یو ملګری د هغه چا له قتل څخه منع کړ چې امام علي ته یې کنځلې کړې وې.[۳۰] دا روایت له مسلم بن عقیله هم نقل شوی د ی؛ همداراز د هاني بن عروه په کور کې، کله چې د عبیدالله بن زیاد د قتل له پلانه خبر شو د پېغمبر د روایت یادونه او له ترور یې ډډه وکړه.[۳۱]
د منتظري په وینا، د عقلاني اصل له مخې حتی مهدورالدم کسان باید د ترور او غافلګیرۍ له لارې ونه وژل شي.[۳۲]
په فقهي کتابونو کې د ترور مصادیق
د هغو کړنو پراخه لړۍ چې نن سبا د شخصیتونو او د خلکو د مالونو، امنیت او هوساینې پر ضد ترسره کېږي، په فقهي کتابونو کې د ترور تر عنوان لاندې راځي. د بېلګې په توګه:
- د لارو ناامنول او د عامه ترانسپورتي وسایلو پر ضد بریدونه، چې ترسره کوونکي یې «قطاع الطریق» یا «لص» بلل کېږي.[۳۳]
- د خلکو د آرامښت سلبول او د هغوی د ژوند، مال او ناموس په خطر کې اچول چې په آیتونو او روایاتو کې سخت حکمونه ورته بیان شوي دي.[۳۴]
د اسلام په لومړیو وختونو کې ترور ته ورته قتلونه
په ځینو تاریخي رپوټونو کې راغلي چې د اسلام په لومړیو کې، په ځانګړې توګه د مکې له فتحې وروسته،یو لړ قتلونه شوي چې ځینې یې د پېغمبر(ص) په حکم ترسره شوي؛ لکه: د کعب بن اشرف،[۳۵] عصماء بنت مروان،[۳۶] ابوعفک شاعر،[۳۷] ابو رافع سلام بن ابي الحقیق[۳۸] او عقبة بن ابي معیط.[۳۹] وژلې چې ویل کېږي د دوی په اړه د ترور شبهه موجوده ده.[۴۰]
خو د شیعه فقیه حسینعلي منتظري په وینا منتظري په وینا، دغه قتلونه د ترور مصداق نه دي، او د هغو کسانو د کفر یا یوزاې د ارتداد په وجه نه بلکې د هغوي د ځینو جرمونو لکه قتل، په جنګونو کې د ګډون، جاسوسۍ، د مسلمانانو ځورونې او د اسلام پر ضد د نورو د هڅولو له امله ترسره شوي دي.[۴۱] د یو دیني څېړاندي علياصغر رضواني په وینا، د کعب الاشرف او ابو رافع بن ابي حقیق قتل د محاربې، د تړون د ماتولو او د اسلام او مسلمانانو په خلاف د دښمنانو د هڅونې له امله و.[۴۲] له بلي خوا ویل کېږي چې دا قتلونه ترور نه ګڼل کېږي، ځکه د دوی د قتل حکم په ښکاره صادر شوی و، په داسې حال کې چې ترور پټ او ناڅاپي وي.[۴۳] دهغه په وینا د شاعر ابوعفک وژله د پېغمبر په امر نه وه، اوهمداراز دا وژله د ژمنې له ماتولو او د مسلمانانو په خلاف په شعر ویلو سره د خلکو له لمسولو وروسته شوې ده.[۴۴]
په همدې لړ کې ویل شوي چې د عصماء بنت مروان وژله هم د شک ځای لري؛ ځکه چې دا کار د پېغمبر له خوا نه و او دهغه وژله د عمیر بن عوف کار بلل شوی چې نظر یې کم و او په هغه ظرافت او صفایۍ سره چې د دغه کار کول چې په تاریخي کتابونو کې راغلي د یو کم بینا کس له لورې ممکن نه دي.[۴۵] د عقبة بن ابي معیط د قتل په اړه ویل کېږي چې د بدر جګړې په اسارت کې ووژل شو، ځکه هغه د جګړې په راپارولو، د قریشو د مشرانو د هڅونې او د مسلمانانو په ځورونې کې مهم او ټاکونکی رول درلود، او د هغه خوشې کېدل د مسلمانانو لپاره خطرناک ګڼل کېدل.[۴۶] همداراز حسینعلي منتظري هم ځینو مواردو ته اشاره کوي چې کوي چې پېغمبر(ص) ډېری مهدورالدم کسان چې توبه یې وباسله او مسلمان شول، وبخښل؛ په تېره بیا د مکې له فتحې وروسته لکه عکرمة بن ابي جهل، صفوان بن امیه، عبدالله بن سعد او حویطب بن عبدالعزی.[۴۷]
فوټ نوټ
- ↑ فیرحی، «دفاع مشروع، ترور و عملیات شهادتطلبانه در مذهب شیعه»، ص۱۲۳.
- ↑ احمدزاده و برهان، «تحلیل فقهی ترور با تأکید بر آرای فقهی و مشی سیاسی امام خمینی»، ص۱۵۸؛ عبداللهینژاد و عباسپور مقدم، «ترور از دیدگاه فقه»، ص۱۵۴.
- ↑ سوره نمل، آیه ۴۸.
- ↑ سوره انفال، آیه ۳۰.
- ↑ سوره قصص، آیه ۵۷؛ سوره آلعمران، آیات ۲۱ و ۱۱۲؛ سوره بقره، آیه ۶۱؛ سوره مائده، آیه ۷۰.
- ↑ بیگزاده جلالی، «ترور»، ص۴۹۴و۴۹۵.
- ↑ بیگزاده جلالی، «ترور»، ص۴۹۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۷۸-۷۹.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۱۹۸؛ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۴۶۳.
- ↑ الصنعانی، المصنف، نشر المجلس العلمی، ج۵، ص۳۸۹؛ قمی، تفسیر قمی، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۷۴؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۹، ص۳۰۱.
- ↑ طوسی، امالی، ۱۴۱۴ق، ص۳۶۵؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۹؛ جعفریان، گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، ۱۳۹۱، ص۵۴-۵۵.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۳۵.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل «ترور».
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه؛ معین، فرهنگ فارسی معین، ذیل واژه.
- ↑ عبداللهینژاد و عباسپور مقدم، «ترور از دیدگاه فقه»، ص۱۵۶.
- ↑ منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۴۲۹ق، ص۷۵-۸۴؛ برجی، پژوهشی فقهی و حقوقی درباره ترور و دفاع مقدس، ۱۳۸۶ش، ص۲۸-۳۰؛ عبداللهینژاد و عباسپور مقدم، «ترور از دیدگاه فقه»، ص۱۵۶-۱۶۱؛ حاتمی، «خوانش اسلام از ترور و تروریسم، واکاوی واژگان معادل»، ص۸-۱۰.
- ↑ الکیالی، موسوعة السیاسیة، ۱۹۹۰م، ج۱، ص۱۵۳.
- ↑ بروجردی، جهاد و ترور در اسلام، ۱۳۹۵ش، ص۲۰؛ حاتمی، «خوانش اسلام از ترور و تروریسم، واکاوی واژگان معادل»، ص۳.
- ↑ انورخامهای، شاهکشی در ایران و جهان، ۱۳۸۱ش، ص۲۰.
- ↑ بیگزاده جلالی، «ترور»، ص۴۹۲.
- ↑ علویمهر، بررسی فقهی مسئله ترور از دیدگاه امام خمینی(س)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۶.
- ↑ فیرحی، «دفاع مشروع، ترور و عملیات شهادتطلبانه در مذهب شیعه»، ص۱۱۳و ۱۲۳.
- ↑ فیرحی، «دفاع مشروع، ترور و عملیات شهادتطلبانه در مذهب شیعه»، ص۱۲۳-۱۲۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۷۵.
- ↑ بروجردی، منابع فقه شيعه: ترجمه جامع أحاديث الشيعة، ۱۳۸۶ق، ج۳۱، ص۴۱۳.
- ↑ فیرحی، «دفاع مشروع، ترور و عملیات شهادتطلبانه در فقه شیعه»، ص۱۱۶.
- ↑ منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۴۲۹ق، ص۷۸.
- ↑ عبداللهینژاد و عباسپور مقدم، «ترور از دیدگاه فقه»، ص۱۶۲-۱۶۳.
- ↑ اردبیلی، مجمع الفائده، ۱۴۰۳ق، ج۱۳، ص۱۷۲-۱۷۳؛ مجلسی، روضة المتقين، ۱۴۰۶ق، ج۱۰، ص۳۰۹؛ منتظری، رساله استفتائات، ج۲، ص۳۴۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۷۵-۳۷۶.
- ↑ منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۴۲۹ق، ص۷۷.
- ↑ منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۴۲۹ق، ص۸۲-۸۳.
- ↑ برجی، پژوهشی فقهی حقوق درباره ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۱-۱۳۲.
- ↑ برجی، پژوهشی فقهی حقوق درباره ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۲-۱۳۳.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶؛ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۸۴-۱۹۳.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۴.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۷۰.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۴۲۹ق، ص۸۸-۸۹.
- ↑ منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۴۲۹ق، ص۸۸-۸۹.
- ↑ رضوانی، اسلامشناسی و پاسخ به شبهات، ۱۳۸۶، ص۳۸۹.
- ↑ رضوانی، اسلامشناسی و پاسخ به شبهات، ۱۳۸۶، ص۳۹۱.
- ↑ رضوانی، اسلامشناسی و پاسخ به شبهات، ۱۳۸۶، ص۳۸۹.
- ↑ رضوانی، اسلامشناسی و پاسخ به شبهات، ۱۳۸۶، ص۳۹۰.
- ↑ منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۴۲۹ق، ص۹۰-۹۲.
- ↑ منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۴۲۹ق، ص۹۴-۹۶.
سرچينې
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، سمون: عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
- احمدزاده، ابوالفضل، او مهدي برهان، «تحلیل فقهی ترور با تأکید بر آراء فقهی و مشی سیاسی حضرت امام خمینی» (د فقهې له نظره د ترور تحلیل د امام خمیني د فقهي نظرونو او سیاسي تګلارې په ټینګار سره)، د دین او قانون تخصصي فصلنامه، ګڼه ۱۰، ۱۳۹۴ش.
- اردبیلي، احمد، مجمع الفائدة و البرهان، قم، انتشارات اسلامي، ۱۴۰۳ق.
- انور خامهای، شاهکشی در ایران و جهان (جامعهشناسی و تاریخ تروریسم) (د تروریزم ټولن پوهنه او تاریخ)، تهران، نشر چایبخش، ۱۳۸۱ش.
- برجي، یعقوبعلي، پژوهشی فقهی حقوق درباره ترور و دفاع مشروع (د ترور او مشروع دفاع په اړه فقهي ـ حقوقي څېړنه)، قم، نشر زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
- بروجردي، اشرف، جهاد و ترور در اسلام: دیدگاههای علمای شیعه و اهل سنت (په اسلام کې جهاد او ترور: د شیعه او اهل سنت د علماوو لیدلوري)، تهران، د بشري علومو او کلتوري مطالعاتو څېړنیز مرکز، ۱۳۹۵ش.
- بروجردي، حسین (او یو شمېر علما)، منابع فقه شيعه(ترجمه جامع أحاديث الشيعة) (د شیعه فقه سرچینې (د جامع أحادیث الشیعة ژباړه)، تهران، نشر فرهنگ سبز، ۱۳۸۶ق.
- بلاذري، احمد بن یحیی، جمل من أنساب الأشراف، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق / ۱۹۹۶م.
- بیگزاده جلالي، حمید، «ترور»، په: دایرةالمعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
- جعفریان، رسول، د امامانو فکري او سیاسي ژوند، قم، انصاریان، شپږم چاپ، ۱۳۸۱ش.
- حاتمي، بهادر، «خوانش اسلام از ترور و تروریسم، واکاوی واژگان معادل» (د ترور او تروریزم په اړه د اسلام لیدلوری؛ د معادلو اصطلاحاتو شننه)، د خردنامه مجله، ګڼه ۱۴، ۱۳۹۴ش.
- دهخدا، علياکبر، لغتنامه دهخدا، تهران، د تهران پوهنتون خپرونې، ۱۳۷۷ش.
- رضواني، علياصغر، اسلامشناسی و پاسخ به شبهات (اسلامپېژندنه او د شبهاتو ځوابونه)، قم، د مسجد جمکران خپرونې، ۱۳۸۶ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم، د شیخ مفید کانګره، ۱۴۱۳ق.
- الصنعاني، عبدالرزاق، المصنف، هند، المجلس العلمي، بېنېټې.
- طبرسي، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبري، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- طوسي، محمد بن حسن، الأمالي، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
- طوسي، محمد بن حسن، التبیان، بیروت، دار احیاء التراث العربي، بېنېټې.
- عبداللهينژاد، عبدالکریم، او رمضان عباسپور مقدم، «ترور از دیدگاه فقه» (ترور د فقه له نظره)، د فقه او اصول د اسلامي مطالعاتو فصلنامه، ګڼه ۸۷، ۱۳۹۰ش.
- علوي مهر، حسین، «دفاع و عملیات استشهادی از دیدگاه امام و دیگر فقیهان» (د امام خمیني او نورو فقهاوو له نظره دفاع او استشهادي عملیات)، په: د مشروع دفاع کنفرانس: د امام خمیني(س) له نظره د ترور فقهي څېړنه، ۱۳۹۲ش.
- فیرحي، داود، «دفاع مشروع، ترور و عملیات شهادتطلبانه در مذهب شیعه» (په شیعه مذهب کې مشروع دفاع، ترور او شهادتطلبانه عملیات)، د شیعهشناسي فصلنامه، ګڼه ۶، ۱۳۸۶ش.
- قمي، علي بن ابراهیم، تفسیر القمي، بیروت، دار السرور، ۱۴۱۱ق.
- کلیني، محمد بن یعقوب، الکافي، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- الکیالي، عبدالوهاب، موسوعة السیاسة، بیروت، المؤسسة العربية للدراسات والنشر، ۱۹۹۰م.
- مجلسي، محمدتقي، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، قم، انتشارات کوشانپور، ۱۴۰۶ق.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۸ش.
- مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، د آلالبیت مؤسسې په تحقیق او سمون، قم، د شیخ مفید کانګره، ۱۴۱۳ق.
- منتظري، حسینعلي، حکومت دینی و حقوق انسان (دیني حکومت او د انسان حقونه)، قم، ارغوان دانش، ۱۴۲۹ق.
- منتظري، حسینعلي، رساله استفتائات (د استفتائاتو رساله)، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۴ش.
- واقدي، محمد بن عمر، المغازي، سمون: جانسن مارسدن، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
| ||||||||||||||||||||||