د پېغمبرانو عصمت

دا مقاله د پیغمبرانو د عصمت په اړه ده. د امامانو د عصمت او د عصمت له مفهوم سره د آشنا کیدو لپاره، د امامانو دعصمت او د عصمت مدخل وګورئ.

د پیغمبرانو عصمت د هر ډول ګناه، کرکیجني او بدې کولو څخه د پیغمبرانو پاکتیا ده. د پیغمبرانو عصمت د ټولو ادیانو یو له عام اصولو څخه دی؛ مګر د هغه څرنگوالي او مراتبو په اړه اختلاف شتون لري. د مسلمان پوهانو د پیغمبرانو مصئونیت له شرک، کفر، او د وحي په ترلاسه کولو او ابلاغ کولو کې موافق دي؛ مګر دوی د نورو ګناهونو څخه د دوی عصمت په اړه، او همدارنګه په ورځني چارو کې د تیروتني څخه د دوی عصمت په اړه موافق ندي. د دوی د زیاترو په وینا، پیغمبران پدې دوه برخو کې هم معصوم دي.

د پیغمبرانو د عصمت سرچینې، د خدای فضل یا د دوی د اطاعت او ګناه په اړه د قوي پوهې له امله ده، کوم چې لومړی د ښوونې وړ ندي او دوهم یې د شهوت له امله نه ماتېږي.

په قرآن کې، د پیغمبرانو له عصمت څخه په ښکاره ډول نه ده ویل شوې؛ مګر مفسرینو د ځینې آیاتو تر لاندې؛ د عصمت په اړه، لکه د بقره سوری تر ۳۶ آیت، د جنت څخه د آدم او حوا د بهر کولو په اړه خبرې کړي. د اسلامي متکلمانو د پیغمبرانو عصمت د ثابتولو لپاره له عقلي دلیلونه لکه د اعتماد دلیل کارولي دي. پدې برخه کې، دوی د قرآن آیتونه هم یادوي، پشمول د حشر سوری له اووم آیت څخه.

د پیغمبرانو د عصمت مخالفینو، د قران آیتونه روایت کړي چې د ټولو پیغمبرانو یا د هغوی د ځینو د نه منلو په اړه د پوښتنې تر لاندی کیښیږی. په ځواب کې، ویل کیږي چې دا آیتونه متشابه دي او باید محکم آیتونو ته په اشارې سره تشریح او تفسیر شي. همداسې د پیغمبرانو عصمت د سمون نه لرونکي آیات، په غورنې او اولی پریښودل تفسیر شوی دی. کوم چې د تیروتنیدي او ګناه دودیز معنی سره توپیر لري.

مفهوم پیژنه

اصلي مقاله: عصمت

د پیغمبرانو عصمت د هر ډول کرکیجني او بدی کولو څخه د پیغمبرانو پاکتیا په معنی دی. او همدارنګه د وحی په ترلاسه کولو او رسولو کې د غلطیو څخه د دوی مصونیت. د پیغمبرانو عصمت یوه خپلنۍ او کورني ځواک ګنلی ده چې دوی د تیروتنی کارونو او ښو کارونو تر مینځ په روښانه ډول توپیر کوي. هغه څوک چې عصمت ولري د هغه په ​​مخ کې هیڅ پرده او خنډ نشته او حقایق په خپلو سترګو لیدلی شي؛ له همدې امله ویل شوي چې معصوم به د نفسانی ارمانونه تر اغیزې لاندې نه راځي.

محمد جواد مغنیه، د څوارلسمې هجري پېړۍ د شیعه مفسر، د عقلي دلایلو پر بنسټ په دې باور دی، چې پیغمبران په هر هغه څه چې د دین او د هغه له احکامو سره تړاو لري، هیڅ ډول خطا او ګناه نه کوي، او همدارنګه د پاکۍ او تقدس له نظره د خدای او د هغه د بندګانو پیژندنه او پوهه داسې مقام ته رسیږي چې په قصدي یا غلطۍ سره د خدای د حکمونو مخالفت کول ناشوني وي.

په اسلامي کلتور کې، د پیغمبرانو د عصمت مفهوم د څرګندولو لپاره له ټکي څخه؛ لکه تنزیه [یادونه۱] توفیق، صدق او امانت مفهوم، هم کارول شوي دی.

اسلامي متکلمانو او فیلسوفانو هم د خپلو اساساتو او اصولو پر بنسټ د عصمت مختلف تعریفونه وړاندې کړي دي:

• د متکلمانو تعریف: د عدلیه (امامیه او معتزله) متکلمانو د لطف په اساس عمصت تعریف کړی دی. د دوی د تعریف له مخې عصمت هغه لطف دی چې الله تعالی یې په بنده باندې کوي او بنده یې له امله کومه قبیح کارونه او ګناه نه کوي. اشاعره هم عصمت داسې تعريفوي چې د خدای له لوري په معصوم انسان کې ګناه نه پيدا کيږي.
• د فیلسوفانو تعریف: مسلمان فیلسوفانو عصمت د نفساني ملکې په توګه تعریف کړی دی [یادونه 2]، چي له دې سره سره د عصمت په خاوند باندې ګناه نه کیږي.

موقعیت او ارزښت

د وحی په برخه کې د پیغمبرانو عصمت، د ټولو الهي ادیانو یو له عام او مڼل شوی اصولو څخه ګنل کیږي؛ که څه هم، د دیني عالمانو په ځانګړی ډول د اسلامي متکلمانو تر منځ دهغه څرنگوالي او مراتب په اړه د نظر اختلاف شتون لري.

ځینې پدې باور دي چې د پیغمبرانو عصمت د اسلام له پیل څخه راهیسې د مسلمانانو په منځ کې دود شوې ده. د مثال په توګه؛ راپور ورکړ چې د اسلام د پیغمبر(ص) په نمانځنه کې لومړی خلیفه هغه له تیروتني څخه معصوم بولي ده. دا هم راپور ورکړل شوی چې امام علي(ع) د پیغمبرانو د مقام تشریح کولو لپاره د عصمت کلمي کارولې ده. په دغه حال کی، ځینې رون اندانو پدې باور دي چې د نورو کلامي ټکو او اصطلاح گاني په څیر، د عصمت اصطلاح کارول، دا د کلام علم وروسته پورې اړه درلوده او د امام صادق(ع) امامت مهال کې ورسیږي. په قرآن کې په ښکاره ډول د پیغمبرانو له عصمت څخه یادونه نه ده شوې؛ مګر مفسرینو د قرآن څخه د ځینی آیتونو په تفسیر کې په ګوته کړې. د بقره سوره ۳۶ آیت، د اعراف سوره ۲۳ آیت او طه سوری یوه سوه یوه ویشتم آیت د آدم او حوا کیسه او د شیطان سره د دوی چلند په اړه، د آل عمران سوری ۳۳ آیت د ځینو پیغمبرانو غورتیا په اړه خبرې کوي، د نجم سوره له دریم څخه تر پنځم پورې آیتونه، د دې حقیقت په اړه چې د اسلام پیغمبر(ص) د وحی په رڼا خبرې کوي، نه د خپل هوا او لیوالتیا څخه، له دې آیتونو څخه دی.

پراختیا

د پیغمبرانو عصمت په څو مرحلو او مرتبي کې ښودل شوې، کوم چې په سمبال سره دي: د شرک او کفر څخه عصمت، د وحی په ترلاسه کولو او ابلاغ کولو کې مصئونیت، د کبیره او صغیرې ګناه څخه مصئونیت او په ورځني چارو کې له خطا او تیروتني څخه معافیت. د جعفر سبحاني په وینا؛ د مسلمانو متکلمان په لومړي او دوهم مرتبو کې موافق دي. ټول پدې باور دی چې پیغمبرانو د نبوت دمخه او وروسته شرک یا کفر نه دی کړی. همداسې د شیعه او اهل سنت عالمان پدې باور دي چې پیغمبران د قصدي خیانت، سهو او خطا د وحی په ترلاسه کولو او ابلاغ کولو کې خوندي دي. د دی په منځ کې قاضي عبدالجبار، د قمري کال په پنځمه پیړۍ کې د معتزلیانو مشر، د نبوت په تبلیغ کې سهوی کذب، جایز ګني.

په دریم مرتبي کې هم د شیعه پوهانو تر منځ توافق شتون لري؛ د دوی په اند کې، پیغمبران له هر ډول صغیره او کبیری ګناه څخه معصوم دي. د سهوی صغیره ګناه کولو یوازینۍ شیخ مفید جایر ګنلي ده، کوم چې د خِفت طَبع لامله نه وی او د بعثت د مخه وی.

څلورم مرتبی، دا په ورځني چارو کې د غلطۍ څخه مصئونیت، د ډیری شیعه پوهانو لخوا منل شوی او دوی وايي چې په انفرادي او ټولنیزو چارو کې د پیغمبرانو وینا او کړنې هم له خطا او تیروتني څخه خوندی دي؛ البته، شیخ صدوق، د ذولشمالین روایت پر بنسټ، سهو النبی کې ومنله او په انفرادي او ورځني چارو کې د تیروتنی څخه د پیغمبرانو عصمت کې باور لرل، غلو او تفویض بولی ده. د پیغمبر(ص) د سهو په اړه د اصول کافي په کتاب کې هم ځینی روایتونه راوړل شوي دي. په مقابل کې، علامه شعراني د شیخ صدوق ادعا په وړاندې کې باور لري چې د پیغمبر(ص) ټول کارونو تبلیغ ګنل کیږي، او که د پیغمبر(ص) په ورځني چارو کې سهو وي، د دین په ترویج کې به د سهو احتمال هم شتون ولري، او دا د عصمت موخی سره مخالف دی. همداسې د هغه په وینا؛ مسلمانانو هم په هغه څه تمرکز کوي چې پیغمبر(ص) کړی دی، حتی که هغه یوځل کړی وي. شيخ بهايي د هغه چا په ځواب کې چې وايي ابن بابويه په سهوالنبي جواز باور لري، وايي: «بلکي ابن بابويه خطا وکړه. ځکه چې هغه د پېغمبر په پرتله لومړی کس دی چې خطا کوي او د هغه د خطا احتمال ډیر دی» . شیخ طوسي په تهذیب کې لیکي: عقل د سهو النبی حدیثونه نه مني «وهذا مما تمنع العقول منه»

علامه طباطبایي، د ځانګړي الهی فضیلت له امله د اسلام پیغمبر(ص) په استثنا سره باور لري چې هغه شیان چې د خلکو وحی او لارښود پورې تړاو نلري د عصمت له بحث څخه بهر دي. د هغه په وینا؛ د قرآن د آیتونو له مخې، پیغمبرانو په خپلو ورځني چارو کې غلطي او تیروتنی کړې چې ځینې یې دا دي: د آدم هيرېدل د هغه د تړون په اړه، د نوح غوښتنه د خپل زوی له طوفان څخه چی وژغوري شی، د یونس غوصی سره وتل د هغه خلکو څخه او د بنی اسراییلو د خوسکی نمانځنی وروسته د هارون په اړه د موسی غلط قضاوت کول.

د پیغمبرانو عصمت له اختیار سره مخالفت نه لرل

یوه ډله پدې باور ده چې عصمت او واک په ټکر کې دی. ځینو د پیغمبرانو عصمت یی رد کړې او نورو دې پایلې ته رسیدلي چې د پیغمبرانو عصمت جبری ده. د وروستي ډلې یو دلیل دا دی چې سړی د غلطۍ او ګناه سره مخ دی او هرڅومره چې هغه هڅه کوي په ځینو حالاتو کې یوه غلطي کوي. نو کله چې یو انسان د عصمت کچې ته لاسرسی وموندی نو دا د بهرني عوامل د جبر له امله دی. دوی د قران آیتونو ته د پیغمبرانو د جبری عصمت په ثابتولو کې هم پام کری دي.

د دې آیتونو په مینځ کې د ص سوری ۴۶ آیت دی، په کوم کې چې د «اخلصناهم» (هغوی کې خالص کړې یو) جملی چې د پیغمبرانو په قضیه کې کارول کیږي. همداسې د تطهیر آیت له مخې خدای یوازې ځینې انسانان له ګناه څخه پاک کړي دي.

په مقابل کې علامه طباطبایي وویل چې خدای(ج) پیغمبرانو ته د ګناه ننه د پوهیدو لپاره پوهاوی ورکړې. له همدې امله دوی د ګناه د کرکیجني د پوهاوي له امله گناه نه کوي، نه د جبر له لارې. هغه د پیغمبرانو پوهه د یو انسان پوهاوی ته د مسموم خواړو ته ورته کړه، کوم چې هغه د زهرجن خواړو له خوړلو څخه مخه ونیوله.

جعفر سبحاني دا هم لیکلي چې د عصمت مقام د خدای له ارادی څخه معصوم برخی ته کیږي، او ځینې آیتونه په ډالۍ تیا کی ټینګار کوي؛ مګر د عصمت مقام لپاره سریزی د غوښتنو په هڅه او مبارزه سره ترلاسه کیږي. له همدې امله دا اختیار سره راټول کیدی شي.

دلایل

د پیغمبرانو د عصمت دلیلونه په دوه څانگوو ویشل شوي دي: عقلي او نقلي:

عقلي دلیلونه

د پیغمبرانو د عصمت لپاره ترټولو مهم عقلي دلیل د خلکو باور ترلاسه کول دي. د دې دلیل پراساس چې دا د «د باور کول دلیل» (دلیل اعتماد)، گنل کیږی که چیرې د پیغمبرانو عمل د دوی وینا سره سمون ونلري، نو خلک به مشرتابه یې ونه مني.

بل عقلي دلیل د رسالت نقض‌ِغرضِ(د موخه پروراندې کول)ده. دوی ویلي دي چې که پیغمبرانو ګناه وکړي، آیا موږ باید دوی تعقیب کړو یا نه؟ که موږ تعقیب کړو، نو د نقض غرض پیښیږی؛ ځکه چې پیغمبران د لارښود لپاره راغلي دي. نو د پیغمبرانو پیروی نکول د رسالت شاءن او وقار هم سپکاوی کړي.

نقلی دلیلونه

په نقلی دلیلونه د قرآن آیتونه او روایاتو شامل دي. د مفسرینو د قرآن د څو آیتونه د پیغمبرانو د عصمت به ګوته کوي. علامه طباطبایي د نساء سوری ۶۴، ۶۹ و ۱۶۵، د انعام سوره ۹۰ آیت، او د کهف سوره ۱۷ آیت دې آیتونو څخه بولی.

د کهف سوری په ۱۷آیت وايي: «هر څوک چې خدای لارښود کړي، هغه به لارښود شی.». د علامه طباطبایي په وینا؛ دا آیت د لارښود شوی کسانو څخه هردول بی لارۍ ردوي، او څنګه چې کومه ګناه یو ډول بی لاری دی، نو دا په ګوته کوي چې پیغمبران هیڅ ګناه نه کوي.

په بې شمیره روایاتو د پیغمبرانو د عصمت په قطعی دول ټینګار کړی دی. د دوی په مینځ کې د امام باقر(ع) لخوا روایت دی چې وايي:« انبیا ګناه نه کوي؛ ځکه چې هرڅوک بې ګناه او پاک دی، او دوی کوچنۍ یا لویه ګناه نه کوي.»

نیوکه او ځوابونه

د پیغمبرانو د عصمت مخالفینو د پیغمبرانو عصمت رد کړې، د قران ځینې آیتونه او ځینې روایاتو استناد کړه.

د الهي ژمنې نهیلی او شک

د پیغمبرانو د عصمت انکار کونکي، د دی آیت «حَتَّیٰ إِذَا اسْتَیأَسَ الرُّ‌سُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُ‌نَا فَنُجِّی مَن نَّشَاءُ...؛ تر هغه چې د [ز موږ] لیږونکي نهیلی شوي او [خلکو] فکر کاوه چې دوی ته واقعا درواغ ویل شوي، زموږ مرسته دوی ته راغله...» د پیغمبرانو نهیلی د الهی ژمنې ته استدلال کړی او د دوی د عصمت د انکار لپاره یې د دلیل په توګه استدلال کړی دی؛ ځکه چې د «وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا» ځکه د دی ټکي اړتیا دا ده چې پیغمبرانو فکر کاوه چې خدای دوی ته د نصر په اړه درواغ ویلي دي.

د دې شبهه په ځواب کې علامه طباطبایي په «ظنّوا» تکو کې د نومځړی موخه خلکو ته په پام کې نیولی، نه پیغمبران. پدې حالت کې، د آیت معنی په لاندې ډول ده: د پیغمبرانو بلنه نه منلو کې د خلکو ضعف د پیغمبرانو د نا امیدۍ لامل شوی، او خلکو فکر کاوه چې د عذاب ژمنه درواغ وه. [یادونه۲] آیت الله سبحاني په آیت کې ټول ضمیرونه(نومځریو) پیغمبرانو ته راجع کړل او باور لری چې؛ پیغمبرانو فکر نه کاوه چې خدای دوی ته درواغ ویلي دي؛ مګر د دوی وضعیت داسې ډوله وه چې نورو د دې پیغمبرانو په اړه داسې نظر درلود.

په پیغمبرانو د شیطانی القائات لار موندل

د آیت له ظاهر څخه «وَمَا أَرْ‌سَلْنَا مِن قَبْلِک مِن رَّ‌سُولٍ وَلَا نَبِی إِلَّا إِذَا تَمَنَّیٰ أَلْقَی الشَّیطَانُ فِی أُمْنِیتِهِ فَینسَخُ الله مَا یلْقِی الشَّیطَانُ...؛ و مخکې لدې تاسو [هم] موږ هیڅ پیغام ورکونکي یا پیغمبران نه لیږو پرته لدې چې کله یو څه تلاوت وکړ، شیطان به د هغه په تلاوت کې [د شبهه] القا وکړ. نو خدای به هغه څه له مینځه یوسي چې شیطان یې هڅولی او القا وکړه» د پیغمبرانو د عصمت انکار کولو د اعتماد اخیستل لپاره کارول شوي دي؛ ځکه چې د آیت د منځپانګه له مخې، شیطان د پیغمبرانو په افکارو، ژبه او غوښتنو کې مداخله وکړه؛ مګر خدای هغه څه له مینځه وړي چې شیطان یې القاء کړی و. د غرانیق افسانې د دا نظر موءیید ګنل کیږي.

د آیت منځپانکه دغسی تفسیر کول د نورو آیتونو سره مخالف دی چې شیطان د خدای د بندگانو په ارادې او پریکړو کې هیڅوک مداخله نه کوي، او په حقیقت کې د خدای د بندگانو روښانه مثال، د خدای(ج) رسولان دی. ځینې د شیطان د مداخلی څنګتیا، د خلکو پاڅون او د پیغمبرانو سره مخالفت کول گنیي، کوم چې پیغمبرانو ته د پلانونو او پریکرو(د الهی دین خپرول او د خلکو لارښود) ترلاسه کولو کې ناکام کوی. د شیطان مداخلې د تاثیراتو ورکیدل هم د الهی نصرت معرفي کړی ده.

د ټولو خلکو ګناه کارول حتی پیغمبران

په دغه آیت کې ویل کیږي: «وَلَوْ یؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِم مَّا تَرَ‌ک عَلَیهَا مِن دَابَّةٍ...؛ او که خدای خلک ته د ظلم[په سزا کې] موءاخذه وکړي، نو به په ځمکه کې یو جانداره‌ نه پریږدي ...» ظلم، ټولو خلکو ته منسوب دی او د ظلم موخه هماغه معصیت (ګناه) دی؛ نو آیت په ګوته کوي چې ټول خلک، د پیغمبرانو په ګډون، ګناهکار دي.

په ځواب کې، فخر رازي وویل چې ټول خلک مظلوم نه دي، د ځینی آیاتو پر استناد لکه د فاطر سوری ۲۳ آیت؛ بلکه د دی آیت د «الناس» کلمې موخه یا ټول ظالمین دی چې د عذاب مستحق گنل کیږی، یا هغه مشرکانو چې په تیرو آیتونو کې یې په اړه خبرې شوی و. د علامه طباطبایي په وینا؛ په آیت کې د ظلم موخه عام دی؛ پشمول د ګناه او ترک اولی (لومړي پریښود)، او لومړی پریښود ممکن د پیغمبرانو لخوا صادر شي.

د ځینې پیغمبرانو د عصمت سره مخالف آیتونه

د قرآن د ځینو آیتونو ظهور د ځینې پیغمبرانو لکه: آدم(ع)، نوح(ع)، ابراهیم(ع)، موسی(ع)، یوسف(ع)، یونس(ع) او د اسلام پیامبر(ص) معرفی کړی ده.

آیت الله سبحاني د پیغمبرانو د عصمت ترټولو مهم شکونه او د مخالفینو په پام کې نیولی دی آیتونه گنی. احمد امین مصری د ورته آیتونو پر استناد، د پیغمبرانو عصمت، له کبیره او صغیره ګناه څخه له نبوت مخکې او روسته، غلو کولو او د قرآن د آیتونو سره څرګند مخالفت بولی.

عمومي ځوابونه

مفسرینو تول هغه آیتونه چی د پیغمبرانو د عصمت سره مطابقت نه لري د څیرنې تر لاندی کښیدلی ده او په اړوندو شکونو یې نیوکه کړې؛ مګر عمومي ځوابونه هم وراندی شوي، پشمول د:

• د پیغمبرانو د عصمت په اړه بیان شوی آیتونو محکمات آیات دی او په ظاهر کې د عصمت مخالف آیاتو متشابه آیتونه دي چې باید د محکم آیتونو ته په ړناکې سره تشریح او تفسیر شي.
• که چیرې د ټاکلي او قطعی دلایلو د وړتیاو سره مخالف دلیل شتون ولري، باید چی خواته کیښودل شي یا په تاء ویل کیدې یوړل شي؛ له همدې امله، هغه آیتونه چې ظاهرا د پیغمبرانو د عصمت سره مطابقت نلري باید تاویل ته یوړل شي.
• که موږ د پیغمبرانو لپاره د ترک اولی (غورتیا پریښودل) جایز گنو، نو ټول آیتونه چې د پیغمبرانو له عصمت سره موافق ندي په لومړي پریښودل یا غورتیا پریښودل به ترسره شي؛ مګر که موږ دی ته اجازه ورنکړو، دا باید وویل شي چې دغسې د مصلحت وړ دی، کوم چې موږ نه پوهیږو، لکه د خضر او موسی کیسه.

په ځینو روایاتو کې، د پیغمبرانو د عصمت په اره هغه آیتونه چې گمان پیښيږی انکار شوه، ذکر شوي او ځواب ورکړل شوي دي؛ په شمول؛ د امام رضا(ع) د مأمون په ناسته کې د ادیانو عالمانو او مختلف فرقه گاني پیروان په شتون سره، یو چا د علي بن جهم په نوم وپوښتل چې آیا تاسو د پیغمبرانو په عصمت باور لرئ؟ امام رضا(ع) وویل: هو. بیا علي بن جهم د آیتونو تفسیر کولو څرنګوالي په اړه لکه د طه سوری ۱۲۱ آیت، د انبیاء سوره ۸۷ آیت او د یوسف سوره ۲۴ آیت پوښتنه وکړه چې امام رضا(ع) پداسې حال کې چې پیغمبرانو ته له ناوړه نسبت ورکولو او له تفسیر به رأی څخه منع کوي او د قرآن آیتونه تفسیر کړي، د هر آیت سم تفسیر ویل شوی و.

د موسی لخوا د قبطي سړی وژنه

موسی(ع)، دوه سړي ولیدل، چې یویی د هغه له پیروان او بل یی مصري سری و، دوی سره ښکیل وو، هغه سړی چې دهغه له پیروانو څخه و د مرستې لپاره غوښتنه وکړه، موسی قبطي سړی ته د هغه د خوشې کولو لپاره د سوک سره وواهه، کوم چې د هغه د مړینی لامل شو. له هغې وروسته، موسی(ع) وویل: «دا د شیطان عمل دی» او «خدای ما خپل ځان ظلم کړی او د خپل بخښنه زما نصیب وکړه».

همدا وګورئ: د قصص سوره ۱۶ آیت و د معصومانو استغفار

ځینې پدې باور دي چې دا کیسه یوه نښه ده چې موسی معصوم نه دی؛ ځکه چې که قبطي سړی د وژل کیدو مستحق نه وي، موسی(ع) دهغه د وژل کیدو سره ګناه وکړه او د قران د آیتونو پراساس د خدای څخه د بخښنې غوښتنه وکړه. په مقابل کې، مفسرین پدې باور دي چې د قبطي سړی د وژل کیدو مستحق دی او دا چې د هغه وژنه ګناه نه وه. په دغه حال کی دا د موسی لپاره غوره وه چې د هغه وژنه وځنډوي؛ ځکه چې دا هغه د مصر څخه د وتل او د ځورول لامل شو. دا د موسی ترک اولی (د غورتیا پریښودل) و او د هغه بخښنه و غوښتل هم د همدی لامله و.

ځینې د اهل سنت مفسرین پدې باور دي چې د قبطي وژنه یوه خطایې وژنه و او خطایی وژنه یوه صغیره گناه ده، او موسی د دې گناه ترسره کولو لپاره د بخښنه غوښتلې ده.

کتاب پیژندنه

د پیغمبرانو د عصمت په اړه په ډیری کلامي کتابونه بحث شوي. سربیره پردې، د دی موضوع باندې خپلواکو کتابونه لیکل شوی دی پشمول د:

• تنزیه الانبیاء، د سید مرتضی لیکنه(۳۵۵- ۴۳۶ ق) د امامیه فقیه او د څلورم او پنځم پیړۍ عالم، هغه د پیغمبرانو او امامانو(ع) عصمت څیړنه کړه او شکونو، آیتونو او روایتونو ته یې ځواب ووایه چې داسې پریښي چې د پیغمبرانو د عصمت سره مخالفت کوي. دا کتاب د «تنزیه الانبیاء؛ د پیغمبرانو او امامانو د عصمت په اړه قرانې څیړنه" «تنزیه الانبیاء: پژوهشی قرآنی درباره عصمت پیامران و امامان(ع)» سرلیک لاندې فارسي ته د امیر سلمانی رحیمی له خوا ژباړل شوی دی.
• عصمة الانبیاء، د فخرالین رازي په قلم کې (۶۰۶ق)، فقیه، دیني عالم او د اهل سنت مفسر دا کتاب، چې د شکونو او سپکاوي پروړاندې د الهی پیغمبرانو د ساحت او حریم څخه د دفاع کولو په موخه لیکل شوی و، د پیغمبرانو د عصمت او د دوی د شواهدو په اړه مختلف نظرونو ته له اشاره کولو وروسته، د عصمت مخالفینو د شکونه څیرنه کوي او نقد کوي او په بیلابیلو فصلونو کې د پیغمبرانو پرباندې شکونه؛ لکه نوح، ابراهیم، موسی، داوود، سلیمان او د اسلام پیغمبر(ص) طرح او نقد کړیده.
• تنزیه الانبیاء عن ما نَسَبَ إليهم حُثالة‌ الاغبیاء، د علي بن احمد(۶۴۰ ق) لخوا لیکل شوی چې د ابن خومیر معروف دی. د شپږم او اوومې قمري پیړۍ د پوهانو څخه. دا کتاب هم د پیغمبرانو د عصمت شکونو او شبهه گاني په ځواب کې لیکل شوی دی او د ځینې پیغمبرانو په اړه شکونه؛ لکه آدم، داوود، سلیمان، موسی، یونس او د اسلام پیغمبر(ص) په اره څیرنه کړې.

د پیغمبرانو د عصمت په اړه نور خپلواک لیکنو شامل دي: «عصمة الانبیاء فی القرآن الکریم» جعفر سبحاني، «عصمة الانبیاء و الرسل» سید مرتضی عسکري، «عصمة الانبیاء فی القرآن؛ مدخل الی النبوة العامة» سید کمال حیدري، «عصمة الانبیاء» زین العابدین عبدعلی طاهر الکعبي،‌ «عصمة الانبیاء بین الیهودیة و المسیحیة و الاسلام» محمود ماضی،‌ «مراجعات فی عصمة‌ الانبیاء من منظور قرآني» عبدالسلام زین العابدین، «نور عصمت بر سیمای نبوت؛ پاسخ به شبهات قرآنی عصمت» جعفر انواری.

بهرنۍ اړیکې

• اسلامي کلامو کې د پیغمبرانو د عصمت په اړه د حکمت د برهان تقریراتو تشریح او څیړنه) تبیین و بررسی تقریرهای برهان حکمت بر عصمت پیامبران در کلامی اسلامی.
• (د پیغمبرانو عصمت په قرآن او عهدین کې)عصمت پیامبران در قرآن و عهدین.
• (د مسلمانو فیلسوفانو په فکر کې د پیغمبرانو عصمت څړنګوالۍ او ولې دی)چیستی و چرایی عصمت انبیاء در اندیشه فیلسوفان مسلمان.
• (د حضرت آدم عصمت په انتقادي نظر)عصمت آدم(علیه السلام) در نگاه نقد.
• (د پېغمبرانو د تېروتنو په توجیه کې د "ترک اولی" له لاري په اړه نیوکه.)نقد و بررسی راه‌کار «ترک اولی» در توجیه خطاهای انبیاء.