د قم علمي حوزه

د علمي حوزو مرکزیت

علمي حوزه   د مرجعیت پړاو
د قم علمي حوزه	دریمه او څلورمه پیړۍ
د بغداد علمي حوزه	څلورمه او پنځمه پیړۍ
د نجف علمي حوزه	پنځمه او شپږمه پیړۍ
د حله علمي حوزه	له اوومې نه تر نهمې پېړۍ پورې
د نجف علمي حوزه	لسمه پیړۍ
د اصفهان علمي حوزه	یوولسمه او دولسمه پیړۍ
د نجف علمي حوزه	دیارلسم، څوارلسم او پنځلسم
د قم علمي حوزه	څوارلسم او پنځلسم
د ایران علمي حوزې • د عراق علمي حوزې • د لبنان علمي حوزې

د قم علمي حوزه (د دیني مدرسو ټولګه) د تشیع د نړۍ له دوو ستر علمي حوزو څخه ده، چې د اسلام د لومړیو پېړیو په دوران کې یې بنسټ ایښودل شوی و. دا حوزه په ۱۳۰۱ لمریز کال کې د عبدالکریم حائري یزدي په هڅو سره بېرته تاسیس او راژوندۍ شوه. دا علمي بنسټ د څوارلسمې لمریزې پېړۍ په اوږدو کې، د سید حسین طباطبایي بروجردي د زعامت په موده کې، د تشیع د دوو سترو دیني مرکزونو څخه شو او د نجف د حوزې کچې ته ورسېد. وروسته له هغه چې د نجف حوزه له ځینو محدودیتونو سره مخ شوه او یو شمېر استادان او زده‌کوونکي یې قم ته کډه شول، د قم حوزې ورو ورو د شیعه دیني علومو د مرکزي چورلیز بڼه خپله کړه.

د قم په حوزه کې ګڼ شمېر د تقلید مراجعو او مشهورو عالمانو حضور درلودلی دی؛ له هغو څخه دا نومونه یادولی شو: عبدالکریم حائري یزدي، سید محمدذرضا ګلپایګاني، سید شهاب الدین مرعشي نجفي، سید احمد خوانساري، سید کاظم شریعتمداري، سید روح الله خميني، محمدعلي اراکي، حسین وحید خراساني، ناصر مکارم شیرازي، سید علي خامنه‌اي، محمدتقي بهجت، حسینعلي منتظري، او لطف الله صافي ګلپایګاني.

همدارنګه ګڼ شمېر نور شیعه عالمان، که ایراني وي که له نورو هېوادونو څخه، د قم په حوزه کې یې زده‌کړې کړي یا ورسره تړلي پاتې شوي دي؛ لکه سید موسی صدر، مرتضی مطهري، سید محمدحسین طباطبائي، سید رضا بهاءالدیني، محمد تقي فلسفي، علي مشکیني، سید جعفر مرتضی عاملي، محمد تقي مصباح یزدي، حسن حسن زاده آملي، محمد محمدي ری شهري، عبدالله جوادي آملي، غلامحسین ابراهیمي دیناني، عیسی قاسم، سید ساجد علي نقوي، حسین انصاریان، محسن قرائتي، او ابراهیم زکزاکي.

د شیعه مسلمانانو ډېر تفسیري، فقهي، تاریخي، فلسفي او دایرةالمعارفي آثار د قم په حوزه کې لیکل شوي دي؛ له هغو څخه د یادونې وړ دي: د المیزان تفسیر، تفسیر نمونه، تفسیر تسنیم، تحریر الوسیله، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، اصول فلسفه و روش رئالیسم، او جامع احادیث الشیعه. د «کتاب سال حوزه»(د حوزې د کال غوره کتاب) د کلنۍ ناستې د معلوماتو له مخې، تر ۱۴۰۲ لمریز کاله پورې، له ۲۳ زرو زیات لیکلي آثار دې غونډې ته استول شوي دي.

د قم حوزه د اسلامي جمهوریت د نظام له مخې، د دیني مدرسو د مرکز مدیریت تر ادارې لاندې ده، او د هغې تګلارې د دیني مدرسو عالي شورا ټاکي. په همدې لړ کې، ګڼ شمېر تعلیمي او څېړنیز بنسټونه د ایران د رهبر، د تقلید د مراجعو او عالمانو له لوري تاسیس شوي دي؛ لکه: اسراء مؤسسه، د ائمه اطهار(ع) فقهي مرکز ، امام خمیني مؤسسه، مفید پوهنتون، باقرالعلوم پوهنتون، او د اسلامي علومو او کلتورو څېړنیز مرکز.

د قم حوزې د پهلوي پړاو په مهال، زیاتره د دیني چارو د پیاوړتیا او د رسمي تعلیماتو په چوکاټ کې د دیني زده‌کړو د شاملېدو لپاره هڅې کولې. دا وړاندیز د سید حسین بروجردي له خوا حکومت ته وړاندې شو. له بروجردي وروسته، د حوزې یو شمېر عالمان – لکه سید محمدرضا ګلپایګاني او سید کاظم شریعتمداري – که څه هم له حکومت سره مخالف وو، خو له تندې مبارزې یې ډډه کوله. خو بلې ډلې، لکه سید روح‌الله خمیني او سید محمد محقق داماد، په جدي ډول د پهلوي حکومت پر وړاندې مبارزه وکړه. ویل کېږي چې د قم د حوزې عالمان د ۱۳۵۷ هـ ل د انقلاب له بري وروسته، د اسلامي جمهوریت له نظام سره همکاري او ملګري شول او په ګڼو څارندویي، اجرایي او مقننه بنسټونو کې یې ونډه واخیسته.

د قم د حوزې مراجعو او عالمانو، د شیعه مذهب د تبلیغ لپاره په بهرنیو هېوادونو کې د دیني مرکزونو د جوړولو تر څنګ، د بهرنیو زده‌کوونکو د روزنې لپاره هم بنسټونه رامنځته کړي دي. که څه هم د حوزې اصلي درسي بنسټ د فقهې زده‌کړه او د مجتهدانو روزنه ده، خو نور علوم لکه کلام، فلسفه، تفسیر، اخلاق او رجال هم پکې تدریس کېږي. په قم حوزه کې بېلابېل فکري او سیاسي بهېرونه فعال پاتې شوي، او کله ناکله یې د یو بل پر وړاندې دریځونه نیولي دي؛ لکه د فدائیان اسلام په وړاندې د ځینو علماوو مخالفت، د علي شریعتي له افکارو سره فکري اختلافات، له انقلاب وروسته، د سید کاظم شریعتمداري د مرجعیت د مسئلې پر سر اختلافات او همدارنګه په ۱۳۷۶ هـ ل کال کې د حسینعلي منتظري د وینا له امله سیاسي شخړې.

د قم د حوزې عالمانو د فکري سیالانو او مخالفو بهېرونو پر وړاندې علمي دریځونه نیولي دي؛ لکه د احمد کسروي او د هغه د «اسرار هزار ساله» کتاب پر ضد غبرګون (۱۳۳۰ هـ ل)، د بهائیت، الحاد او مارکسیزم پر وړاندې فکري مبارزه (۱۳۳۰–۱۳۶۰ هـ ل)، او همدارنګه د اهل‌سنت، وهابیت، او د دیني روښانفکرانو لکه مهدي بازرګان، عبدالکریم سروش، او محمد مجتهد شبستري د نظریاتو نقد او کره کتنه.

مقام او حیثیت

د قم دیني حوزه د ایران د تشیع تر ټولو مهمه او ستره علمي حوزه ده، چې د څوارلسمې او پینځلسمې لمریزې پېړۍ په اوږدو کې فعاله پاتې شوې ده. دا حوزه د تشیع په تاریخ کې یو بې‌ساری ښکارنده ګڼل شوې ده او د ایران په ټول تاریخي بهیر کې یوازینۍ مدني (غیر دولتي) علمي-مذهبي اداره بلل شوې ده. وروسته له هغه چې د څوارلسمې لمریزې پېړۍ په جریان کې د نجف د حوزې فعالیتونه له محدودیتونو او ستونزو سره مخ شول او یو شمېر استادان او شاګردان یې قم ته کډه شول، د قم حوزه د تشیع اصلي علمي مرکز وګرځېده. دا حوزه د تقلید د مراجعو، مجتهدانو، استادانو، شاګردانو، څېړونکو او لیکوالانو د ګډ حضور له امله، او د سلګونو مدرسو، کتابتونونو، څېړنیزو مرکزونو او علمي-فرهنګي مؤسسو په شتون سره، چې په مختلفو دیني څانګو کې فعالیت لري د ایران د دیني فکر د تولید، زده‌کړې او ترویج مرکزي بنسټ بلل کېږي.

په څوارلسمې پېړۍ کې د قم د حوزې پرمختګ دا زمینه برابره کړه چې د شیعه مرجعیت یوه برخه له نجف څخه قم ته انتقال شي؛ په داسې حال کې چې د قم د حوزې د تقلید مرجع، سید حسین طباطبایی بروجردي (وفات: ۱۳۴۰ل) شاوخوا ۱۵ کلونه د نړۍ د تشیع یوازینی عام مرجع تقلید ګڼل کېده.

ویل شوي چې د قم حوزه، د پهلوي رژیم پر ضد د مخالفتونو له لارې، د ۱۳۵۷ل کال د انقلاب او د ایران د سیاسي نظام د بدلون یو مهم عامل وه. دا دیني مخالفتونه تر ډېره د قم د روحانیانو او د مراجعو په ځانګړې توګه د سید روح‌الله خمیني په ملاتړ او مشري ترسره کېدل.

د قم د حوزې مشهور شخصیتونه

په قم حوزه کې د مراجعو تر څنګ ګڼ شمېر نور پیژندل شوي روحانیان، لیکوالان، ویناوال، مفسران او متکلمان پاتې شوي او اوسېدلې دي یا اوس هم فعالیت لري؛ له هغوی څخه ځینې مهم شخصیتونه دا دي:

• سید موسی صدر (لادرکه شوی له ۱۳۵۷ل راهیسې)، د لبنان د شیعیانو مشر
• مرتضی مطهري (وفات: ۱۳۵۸ل)، فیلسوف، دیني پوه او د ګڼو دیني آثارو لیکوال
• سید محمدحسین طباطبایي (وفات: ۱۳۶۰ل)، فیلسوف، الاهیات پېژاند او د تفسیر المیزان لیکوال
• سید رضا بهاءالدیني (وفات: ۱۳۷۶ل)، فقیه او د اخلاقو او عرفان استاد
• محمدتقي فلسفي (وفات: ۱۳۷۷ل)، د وعظ او خطابت پېژندل شوی عالم
• علي مشکیني (وفات: ۱۳۸۶ل)، مجتهد، د قم د جمعې امام، د رهبرۍ د خبرګانو شورا مشر او د قرآن ژباړن
• سید جعفر مرتضی عاملي (وفات: ۱۳۹۸ل)، لبناني تاریخ‌پوه او د الصحیح من سیرة النبي الأعظم لیکوال
• محمدتقي مصباح یزدي (وفات: ۱۳۹۹ل)، فیلسوف، مفسر او د اسلامي علومو نظریه پوه
• حسن حسن زاده آملي (وفات: ۱۴۰۰ل)، د فلسفې او عرفان استاد
• محمد محمدي ری شهري (وفات: ۱۴۰۱ل)، محدث او د ایران سیاستوال
• عبدالله جوادي آملي (زاده: ۱۳۱۲ل)، فیلسوف، الهیات ‌پوه او د تسنیم تفسیر لیکوال
• غلامحسین ابراهیمي دیناني (زوکړه: ۱۳۱۳ل)، د فلسفې او حکمت استاد
• عیسی قاسم (زوکړه: ۱۳۱۵ل)، بحریني عالم او د ۲۰۱۱م کال د بحرین د اعتراضيه خوځښت مشر
• سید ساجدعلي نقوي (زوکړه: ۱۳۱۹ل)، پاکستانی روحاني او د «پاکستان د جعفریه غورځنګ» مشر
• حسین انصاریان (زوکړه: ۱۳۲۰ل)، د دیني ویناوو پېژندل شوی عالم
• محسن قرائتي (زوکړه: ۱۳۲۴ل)، مفسر او د درس‌هایی از قرآن د پروګرام ویناوال
• ابراهیم زکزاکي (زوکړه: ۱۳۳۲ل)، د نایجیریا عالم او د دغه هېواد د شیعیانو مشر

د علمي آثارو تولید او خپرونه

د قم حوزه د ایران او د تشیع د نړۍ د دیني فکر د تولید او خپرونې تر ټولو مهم مرکز ګڼل کېږي. د حوزې په علمي نظام کې د پای‌لیک (تهیسز) لیکلو د شرط له اجباري کېدو وروسته، تر ۱۴۰۱ل کال پورې له ۶۰۰۰ څخه ډېر علمي تهیسیز (پاییزې مقالې) د درېیم او څلورم علمي سطحو په کچه لیکل او دفاع یې شوې ده.

د کتابونو خپرونه

په قم حوزه کې ګڼ شمېر مهم علمي آثار لیکل شوي، چې له هغو څخه دا یادولی شو: تفسیر المیزان، تفسیر نمونه، تفسیر تسنیم، جامع احادیث الشیعه، تحریر الوسیله او د هغې شرحې، ۴۱ ټوکیزه فقه الصادق، د علوم القرآن مجموعه التمهید، فلسفي ټولګه د رحیق مختوم، د قرآن کریم دائرة‌المعارف، او ۳۵ ټوکیز کتاب الصحیح من سیرة النبی الأعظم چې د رسول اکرم(ص) د ژوند د تاریخ په اړه دی.

د دوهم پهلوي په پړاو کې، د سید محمدحسین طباطبایی کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم (۱۳۳۲ل)، د ناصر مکارم شیرازي کتاب فیلسوف‌نماها (۱۳۳۳ل)، او د مهدي حائري یزدي کتاب کاوش‌های عقل نظري (۱۳۴۷ل) د پاچاهۍ د کال کتاب جایزه وګټله. په اسلامي جمهوریت کې هم د قم د حوزې ګڼو آثارو د جمهوري اسلامي د کال کتاب جایزې ترلاسه کړي دي. ډېری علمي آثار د کتاب سال حوزه (د حوزې د کال غوره کتابو کنفرانس) کلنۍ غونډې ته استول کېږي. د دې غونډې د راپور له مخې، تر ۱۴۰۲ل کال پورې له ۲۳ زرو زیات مکتوب آثار دې غونډې ته رسېدلي دي.

په ۱۴۰۳ل کال کې خپره شوې مقاله «شخصیت‌های تفسیری حوزه علمیه قم در سده اخیر» د پنځو پېژندل شویو مفسرانو (طباطبایی، جوادي آملي، مصباح یزدي، سبحاني او مکارم شیرازي) ترڅنګ، ۴۲ نور څېړونکي هم یاد کړي چې هر یو یې تفسیري آثار لري. په همدې کال کې په بله مقاله کې د ۵۶ قرآني علومو څېړونکي له خپلو آثارو سره معرفي شوي دي. همدارنګه په همدې مقاله کې د قرآن کریم د ۲۴ فارسي ژباړو یادونه شوې چې په قم حوزه کې ترسره شوې دي.

د پړاویزو مجلو خپرونه

د قم د حوزې د معاصرو لسیزو ځانګړنه (له ۱۳۷۰ل وروسته) د موضوعي او تخصصي مجلو خپرول بلل شوې ده. د ۱۴۰۲ل کال د یوې څېړنې له مخې، په ۱۵ علمي او دیني برخو کې ۱۰۲ مجلې خپرېږي، چې ټولې د قم د حوزې د ادارو تر سرپرستۍ لاندې دي.

دیجیټلي خپرونه

د اسلامي علومو د کمپیوټري څېړنو مرکز تر ۱۴۰۴ل کاله پورې د حدیث، تفسیر، فقهې او تاریخ په ټولو برخو کې له ۶۰۰ زیات سافټویرونه تولید کړي دي. له دې ډلې څخه جامع التفاسیر، جامع فقه، جامع الاحادیث او درایة النور له مشهورو علمي پروګرامونو څخه دي. د یوه راپور له مخې، د قم د حوزې الکترونیکي خپرونې د ۱۳۹۰ل لسیزې تر پایه پورې ۴۰۰۰ مجلو ته رسېدلې دي.

د قم علمي حوزه، د شیعه مراجعو مرکز

د قم د دیني حوزې له بیا احیا کېدو وروسته په ۱۳۰۱ لمریز کال کې، د شیعه مذهب د تقلید یوې برخې مرجعیت په قم کې متمرکز شو او د ایران ډېرو شیعیانو او د عراق یو شمېر ایرانیانو د عبدالکریم حایري تقلید کاوه. بروجردي د ۱۳۲۵ تر ۱۳۴۰ لمریز کلونو پورې د شیعه نړۍ یوازینی عمومي مرجع ګڼل کېده.

په ۱۳۴۰ لمریز کال کې د بروجردي تر مړینې وروسته، د قم دیني مدرسې فارغان لکه سید محمدرضا ګلپایګاني، سید احمد خوانساري، سید کاظم شریعتمداري او سید روح‌الله خمیني د قم د مهمو مراجعو په توګه معرفي شول. له هغې وروسته، د قم دیني مدرسې مجتهدانو د شیعه د تقلید مرجعیت یوه برخه پر غاړه لرله، او له ۱۳۷۰ تر ۱۳۷۳ لمریز کلونو پورې د مرجعیت واک د سید محمدرضا ګلپایګاني او محمدعلي اراکي په لاس کې و، چې دواړه د قم د مدرسې فارغان وو.

د محمدعلي اراکي له مړینې وروسته، چې د حایري یزدي له شاګردانو وروستی مرجع و، د دیني مدرسو یو شمېر بنسټونو هغه کسان د مرجعیت لپاره معرفي کړل، چې ټول یې په قم کې اوسېدل یا یې هلته زده کړې کړې وې. له هغو مراجعو پرته چې په نجف کې مېشت دي، د دې دورې تر ټولو پېژندل شوي مراجع چې له قم راوتلي دي دا دي:

• حسین وحید خراساني (زېږېدلی ۱۳۰۰ل)
• حسین نوري همداني (زېږېدلی ۱۳۰۴ل)
• سید موسی شبیري زنجاني (زېږېدلی ۱۳۰۶ل)
• ناصر مکارم شیرازي (زېږېدلی ۱۳۰۵ل)
• سید علي خامنه‌اي (زېږېدلی ۱۳۱۸ل)
• جواد تبریزي (وفات: ۱۳۸۵ل)
• محمد فاضل لنکراني (وفات: ۱۳۸۶ل)
• محمدتقي بهجت (وفات: ۱۳۸۸ل)
• حسینعلي منتظري (وفات: ۱۳۸۸ل)
• یوسف صانعي (وفات: ۱۳۹۹ل)
• لطف‌الله صافي ګلپایګاني (وفات: ۱۴۰۰ل)

تاریخچه

اصلي مقاله: د قم علمي حوزه (تاریخچه)

د قم دیني مدرسه یو لرغونی شالید لري چې له لومړیو هجري پېړیو را په دېخوا قم ښار ته د شیعه عالمانو د مهاجرت له امله پیل شو. دا مدرسه له بېلابېلو پړاوونو او لوړې ـ ټیټې دورې له مرحلو تېره شوې ده. له څلورمې هجري پېړۍ وروسته چې د اشعریانو نفوذ له منځه ولاړ، د اوومې پېړۍ تر مغولي یرغل پورې د قم د دیني مدرسې د علمي تمتیا دوره بلل شوې ده. له مغولي یرغل (۶۲۱ هـ ق) وروسته پړاو ته د قم د دیني مدرسې د زوال او اضمحلال دوره ویل شوې ده. د صفوي دورې له پیل څخه چې تشیع د ایران رسمي مذهب شو، تر ۱۳مې هجري پېړۍ پورې د دې مدرسې د احیا دوره بلل شوې ده. په صفوي او قاجاري دورو کې د قم دیني مدرسه په محدود ډول فعاله وه او یو شمېر عالمان پکې بوخت وو. د دې دورې تر ټولو مشهور عالم، میرزای قمي (۱۱۵۰–۱۲۳۱ هـ ق) و، چې له قاجاري دورې سره هم‌مهاله و.

د قم په دیني مدرسه کې د اوومې هجري پېړۍ له زمانې راهیسې یو شمېر مهم دیني ښوونځي جوړ شوي چې تر ننه پاتې دي، لکه مدرسه رضویه، فیضیه، دارالشفا، او حجتیه.

بیا تأسیس

اصلي مقاله: د قم د علمي حوزه بیاتأسیس

د دیارلسمې هجري پېړۍ په وروستیو کې که څه هم د شیخ ابو‌القاسم قمي او میرزا جواد آقا ملکي تبریزي، په څېر عالمان په قم کې موجود وو، خو د دې ښار دیني مدرسې منظمې نه وې. د قم د عالمانو په بلنه، عبدالکریم حایري یزدي چې په اراک کې یې یو مدرسه فعاله کړې وه، په ۱۳۴۰ هـ ق / ۱۳۰۰ل کال کې قم ته راغی او نوې دیني مدرسه یې جوړه کړه.

د حایري او د هغه د شاګردانو په راتګ سره یو شمېر نور عالمان هم له نورو ښارونو قم ته راغلل ځینې پېښې لکه د نجف د مراجعو جلاوطني، د اصفهان د عالمانو اعتراضيه مهاجرت، د احمد شاه قاجار دوه سفرونه او د ۱۳۰۳ل کال په قم کې د رضاخان مشورې. د قم د دیني مدرسې د تثبیت سبب شوې.

د شیخ عبدالکریم حایري له وفات (۱۳۱۵ل) وروسته، درې سترو استادانو چې «مراجع ثلاث» بلل کېدل، د قم د مدرسې مشري پر غاړه واخیسته. په دې دوره کې د حکومت فشارونو او د واحد زعامت د نشتوالي له امله د قم دیني مدرسه له ستونزو سره مخ وه، او د طلباو شمېر له نږدې زرو تنو څخه تر څلورو سوو تنو راکم شو.

د سید حسین بروجردي عمومي مرجعیت او زعامت

د ۱۳۲۰مو کلونو په پیل کې، یو شمېر د قم مشرانو او استادانو چې د بې‌مرکزۍ له امله اندېښمن وو، له سید حسین بروجردي وغوښتل چې له بروجرد ښار څخه قم ته کډه وکړي او د دې مدرسې مشري پر غاړه واخلي. بروجردي ۱۳۶۴ د هـ ق په محرّم /د ۱۳۲۳ل د قوس په میاشت کې قم ته لاړ. د بروجردي د متمرکز مدیریت له امله، د قم د مدرسې طلباو شمېر چې په ۱۳۲۶ش کال کې شاوخوا دوه زره تنه وو، په ۱۳۴۰مو کلونو کې ۸۷۰۰ تنو ته ورسېد.

د بروجردي د ژوند په وروستیو کې د فقهې او اصولو د لوړو درسونو استادانو شمېر زیات شو، او د حایري ځینې مشهوره شاګردان لکه اراکي، ګلپایګاني، سید محمد داماد، خمیني، شریعتمداري او مرعشي نجفي خپل درسونه لرل. دا بدلونونه د قم دیني حوزه د هغه وخت له معتبرې نجف حوزې سره سیاله کړه. د ۱۳۴۰ل په وري کې د بروجردي له وفاته وروسته، د قم دیني مدرسې مدیریت د څلورو استادانو ــ خمیني، ګلپایګاني، شریعتمداري او مرعشي نجفي ــ په لاس کې شو، خو له هغه وخته چې امام خمیني په ۱۳۴۳ل کې جلاوطن شو، درې نور استادان عملي مشران پاتې شول.

د اسلامي جمهوریت په دوران کې بدلونونه

د اسلامي جمهوریت له ټینګېدو وروسته، د قم دیني حوزې اداري جوړښت له بېلابېلو واحدونو یو منسجم مرکز ته بدل شو. د دې حوزې د لومړۍ شورا غړي د امام خمیني په حکم د ۱۳۵۹ل د کب په ۸مه او د نورو مراجعو په همغږۍ وټاکل شول. لس کاله وروسته، قم ته د سید علي خامنه‌اي په سفر سره د دې حوزې جوړښت یو ځل بیا بدل شو، د قم د دیني مدرسې عالي شورا تأسیس شوه او محمد مؤمن د مدیر په توګه وټاکل شو.

د علیرضا اعرافي د وینا له مخې، چې له ۱۳۹۵ل کال راهیسې د علمي حوزو مدیر دی، په اسلامي جمهوریت کې د قم دیني حوزې د طلباو، استادانو، مدرسو او امکاناتو له پلوه پراخه وده کړې، تعلیمي نظام تخصصي شوی، د اسلامي علومو بېلابېلې څانګې رامنځته شوې، ګڼ علمي او څېړنیز بنسټونه جوړ شوي، د ادیانو او مذاهبو څېړنې ته پاملرنه شوې، او ګڼ طلبه له بهرنۍ ژبې سره بلدتیا لري. په دې دوره کې د علمي تألیفاتو، ژباړو، مجلو او سافټویرونو شمېر ډېر زیات شوی دی.

د همدې دورې یوه ځانګړنه دا هم ده چې د خویندو (جینکو) دیني مدرسې پراخې شوې، ګڼ کتابتونونه جوړ شول، او تر ۱۳۹۴ل کال پورې د هېواد په کچه شاوخوا ۴۸۰ فعالې مدرسې، ۷۰۰۰ استادان، او ۱۷۰ مدرسې د جوړېدو په حال کې وې.

د قم علمي حوزه د علمي حوزو مدیریت مرکز تر چتر لاندې اداره کېږي، چې خپله د ایران د ټولو دیني مدرسو د مرکزي ادارې برخه ده. همدارنګه، د علمي حوزو لوړه شورا چې یوه اوه کسیزه شورا ده د دیني مدرسو د سیاست جوړونه پر غاړه لري. د دې شورا غړي د قم د علمي حوزې جامعه مدرسین (د استادانو ټولنې) په وړاندیز او د مراجعو په همغږۍ د ایران رهبر ته معرفي کېږي، او بیا د هغه په حکم ټاکل کېږي.

د اسلامي جمهوریت د نظام د رهبر، د حوزې د ځينو استادانو ، ځینو دولتي یا حوزوي سازمانونو له لوري ښوونیز او څېړنیز مرکزونه جوړ شوي چې د قم له علمیه حوزې څخه فارغان په بیلا بېلو حوزوي بحثونو یا د مختلفو څانګو تر مینځ مشترکو بحثونو کې زده کړه کوي؛ منجمله اسراء مؤسسه، د ائمه اطهار فقهي مرکز، امام خمینی مؤسسه، مفید پوهنتون، باقرالعلوم پوهنتون، او د اسلامي علومو او فرهنګ څیړنځی.

د قم دیني حوزه او سیاست

حائري او سیاسي ترینګلتیاوې

شیخ عبدالکریم حائري (۱۲۳۸–۱۳۱۵ل) په قم کې د خپلې لومړۍ استوګنې په کلونو کې، د سید ابوالحسن اصفهاني او محمد حسین نائیني په ملتیا، د رضا پهلوي (د هغه وخت لومړي وزیر) له خوا په جمهوریت د سلطنت د بدلولو د هڅو، مخالفت وکړ.

حائري د پنځلس کلنې استوګنې (۱۳۴۰–۱۳۵۵ق) پر مهال په قم کې، د دیني حوزې د ساتنې او پیاوړتیا لپاره له سیاسي ترینګلتیاوو ځان لیرې ساته؛ لکه څنګه چې د لومړي پهلوي په وخت کې د شیخ محمدتقي بافقی پر وړاندې د تعرض او تیري په پېښه کې یې څرګند غبرګون ونه ښود. همدارنګه کله چې د پهلوي رژیم غوښتل د دیني زده‌کړیالو لپاره علمي ازموینه واخلي، حائري بې له دې چې مخالفت څرګند کړي، یوازې دا غوښتنه یې وکړه چې دا ازموینې دې په قم کې ترسره شي او خپله پرې څارنه وکړي. خو په «کشف حجاب» (د حجاب لېرې کولو) او «اتحاد لباس» (د جامو یو ډول کولو) قضیو کې حائري جدي او حساس دریځ غوره کړ؛ د بېلګې په توګه، ده د ۱۳۱۴ل د چنګاښ (سرطان) په ۱۱مه یې په یوه تلګراف کې «کشف حجاب» د شیعه مذهب پر ضد عمل وباله.

د بروجردي سیاسي او ټولنیزې هڅې

سید حسین بروجردي (۱۲۵۴–۱۳۴۰ل) چې له ۱۳۲۳ل را په دېخوا د قم د دیني حوزې زعیم و، د دیني او حوزوي چارو د پرمخ بیولو لپاره ځینې کسان له حکومت سره د اړیکو د ساتلو لپاره ټاکلي وو، چې ده ته د هغه وخت پاچا محمدرضا پهلوي، یا نورو چارواکو ته د خپلو پیغامونو، اعتراضونو او سپارښتنو د رسولو زمینه برابره کړي؛ د دې بېلګې دي: د ښوونځیو په درسي پروګرامونو کې د دیني تعلیم ځای پر ځای کول او د لمونځ د ادا کولو لپاره په تم ځایونو کې د ریل ګاډو ودرېدل. د بهاییانو د نفوذ پر ضد دریځ نیول هم د دې دورې د دیني حوزې له سیاسي فعالیتونو ګڼل شوی دی، همدارنګه، د فلسطین له ولس سره ملاتړ او د ۱۳۲۷ل کال (د اسرائیل د جوړېدو کال) په اړه د یوې اعلامیې خپرول هم د بروجردي له سیاسي اقداماتو څخه وو.

د ولایت فقیه مفکوره او سیاسي اسلام

د «ولایت فقیه» او «سیاسي اسلام» نظریه د څوارلسمې هجري لمریزې پېړۍ تر ټولو مشهوره دیني-سیاسي مفکوره ده چې د قم د حوزې د مرجع سید روح‌الله خمیني لخوا وړاندې شوه. خمیني یو ایرانی مرجع تقلید و چې په قم کې یې زده‌کړې کړې وې او د شیخ عبدالکریم حائري یزدي شاګرد و؛ که څه هم د ولایت فقیه درسونه یې په نجف کې ورکړي دي. سره له دې، د دې نظریې اصلي مروجان د قم دیني عالمان وو.

د قم د دیني حوزې تر ټولو سیاسي پړاو؛ د پهلوي حکومت مخالفت

هغه موده چې د ۱۳۴۰ل تر ۱۳۵۷ل کلونو پورې وغځېده، د قم د دیني حوزې تر ټولو سیاسي دوره ګڼل شوې ده. د قم یو شمېر عالمان، لکه سید محمدرضا ګلپایګاني، سید کاظم شریعتمداري او سید شهاب‌الدین مرعشي نجفي، سره له دې چې د پهلوي رژیم مخالف وو، خو له تندو سیاسي مبارزو یې ځانونه لیرې ساتل. خو بله ډله لکه سید روح‌الله خمیني او د سید حسین بروجردي او سید محمد محقق داماد ځینې شاګردان په جدي توګه سیاست ته داخل شول.

په ۱۳۴۱ل کال کې، د قم مراجعو د «ایالتي او ولایتي انجمنونو د لایحې» په تصویب نیوکه وکړه، چې له امله یې حکومت په یوه رسمي تلګراف کې سید محمد رضا ګلپایګاني ته د هغې د نه پلي کېدو خبر ورکړ. همدارنګه، همدغه کال مراجعو د «سپین انقلاب» ټولپوښتنې (رفراندوم) سره مخالفت وکړ. د ۱۳۴۱ل کال د سلواغې په میاشت کې قم ته د محمدرضا پهلوي د سفر پر مهال، عالمانو او طلابو د ده هرکلی ونه کړ، چې له امله یې پاچا بې له هرکلي قم ته ورسېد او په خپله وینا کې یې د روحانیت پر ضد خبرې وکړې.

د ۱۳۴۲ل کال د وري په ۲مه، چې د امام جعفر صادق(ع) د شهادت ورځ وه، د حکومت ځواکونو پر فیضیه مدرسې برید وکړ، چې د قم او نجف د مراجعو لکه سید ابوالقاسم خوئی، سید عبدالله شیرازي او سید محسن حکیم سخت غبرګون یې راوپاروه. وروسته له دې پېښې، د پهلوي حکومت د دیني زده‌کړیالو لپاره اجباري عسکري خدمت لازمي کړ.

په همدې کال د عاشورا په ورځ، سید روح‌الله خمیني په فیضیه مدرسه کې یوه تنده وینا وکړه چې د شاه او اسرائیل پر ضد وه، او له همدې امله د غبرګولي د پینځلسمې پر شپه ونیول شو. د ده د نیونې پر ضد د خلکو مظاهره د حکومت له لوري په زور سره وځپل شوه. د قم او نورو ښارونو د مراجعو او عالمانو د هڅو په پایله کې، امام خمیني د ۱۳۴۳ل د وري په ۱۵ مه آزاد شو او قم ته ستون شو، خو وروسته له هغې چې یې د کاپیتولاسیون پر ضد یې د ۱۳۴۳ل د لړم په ۴مه وینا وکړه، د لړم په دیارلسمه نېټه ونیول او ترکیې ته جلاوطن شو.

په ۱۳۴۹ل کال کې د سید محسن حکیم له مړینې وروسته، د قم دولس استادانو د سید روح‌الله خمیني د مرجعیت ملاتړ اعلان کړ. په ۱۳۵۴ل کال کې د قم ۲۵ روحانیون درې کاله تبعید شول، د ۱۳۵۴ل د غبرګولي په میاشت کې د فیضیه مدرسې د پېښې د یادغونډې پر مهال د پوځ یرغل، او د دیني زده‌کړیالو نیول، بندي کېدل او جلاوطني او«شاهنشاهي تقویم» ته د هجري لمریز کالهندارې له بدلولو سره د حوزې مخالفت د دې دورې نور سیاسي خوځښتونه وو.

د ۱۳۵۶ل د مرغومي په ۱۷مه د اطلاعات ورځپاڼې هغه مقاله چې د امام خمیني د سپکاوي په توګه وګڼل شوه، د قم د حوزوي عالمانو د ۱۳۵۶ل د مرغومي په ۱۹مه اعتراضونه راوپارول. په دې پېښو کې یو شمېر طلاب ونیول او ووژل شول، او ځینې مدرسین وشړل شول. د قم د حوزې دا ټول خوځښتونه، د امام خمیني په مشرۍ، د زده‌کړیالو او استادانو په ګډه، د «اسلامي جمهوریت ایران» د رامنځته کېدو سبب شول.

د اسلامي جمهوريت نظام ملاتړ

د قم حوزه د اسلامي جمهوريت له نظام سره تړلې ده او د حوزو اکثریت، په ځانګړې توګه د قم حوزه، د حاکم نظام ملاتړې ګڼل کېږي. سربېره پر دې، د پهلوي رژیم د نسکورېدو پر مهال د دیني عالمانو او مراجعو رول ډېر فعال و، او د هغه وخت یو شمېر مراجعو لکه سید محمدرضا ګلپایګاني او سید شهاب‌الدین مرعشي نجفي د اسلامي جمهوري نظام د جوړېدو لپاره د رایې ورکولو ملاتړ وکړ.

په ۱۳۵۸ل کال کې د اسلامي جمهوريت د اساسي قانون د تدوین پر مهال، ګڼ لوړپوړي روحانیان «د اساسي قانون د خبرګانو شورا» غړي وو. په اسلامي جمهوري نظام کې ګڼ حقوقي او سیاسي مقامونه شته چې باید روحانیان یې پرمخ یوسي یا د هغوی د ګډون اجازه لري؛ لکه د «شورای نګهبان»(څارندویه شورا) فقیهان، د قضائیه قوې مشري، د خبرګانو مجلس استازي، او د جمعې امامان. لطف‌الله صافي ګلپایګاني (چې وروسته د شیعه مرجع تقلید شو) د اوږدې مودې لپاره د «شورای نګهبان» منشي و او د سید محمدرضا ګلپایګاني د نظر استازیتوب یې کاوه.

په اسلامي جمهوري نظام کې نورې ادارې او اجرايي دندې هم شته چې عملا روحانیانو ته سپارل شوې دي؛ لکه په پوهنتونونو یا دولتي سازمانونو کې د ولی فقیه استازي، او د نظامي او پولیسو ادارو د عقیدتي-سیاسي برخو مشري. سربېره پر دې، روحانیان په لوړو دولتي دندو لکه ولسمشرۍ، د پوهنې، کلتور او کورنیو چارو وزارتونو، او د اسلامي شورا (پارلمان) استازیتوب کې هم فعال دي. د اسلامي شورا په لومړیو دوو دورو کې، د وکیلانو مطلق اکثریت روحانیان وو

د قم طلابو او روحانیانو د ایران پر ضد د عراق د جګړې په مهال جدي حضور درلود. د جګړې لپاره د طلابو یوه ځانګړې پوځي غنډ (تیپ) هم جوړ شو. سربېره پر دې، حوزوي عالمان په ټاکنو، لاریونونو او ټولنیزو مراسمو کې فعال ګډون لري، د اسلامي جمهوري نظام د ملاتړ لپاره تبلیغي او علمي فعالیتونه ترسره کوي، ویناوې کوي او علمي او ترویجي تبلیغي محتوا تولیدوي. په قم کې د سیاسي فقهې په برخه کې ګڼ کتابونه او مقالې خپرې شوې دي چې د سیاسي اسلام، د ولایت فقیه د نظریې او د اسلامي حکومت د نورو اړوندو موضوعاتو ملاتړ کوي.

له اسلامي نړۍ سره تعامل

مراجعو او د قم د دیني حوزې عالمانو، د حوزې د بیا تأسیس له دورې وروسته، له نورو اسلامي دیني بنسټونو سره پراخې اړیکې او تعاملات درلودل، او د بېلابېلو هېوادونو په کچه یې د فرهنګي مرکزونو په جوړولو او د اسلامي معارفو په خپرولو کې فعاله ونډه اخیستې ده. د غیرایراني طلابو جذب او په قم کې د هغوی روزنه هم د همدې موخې په چوکاټ کې ترسره شوې ده.

له ایران څخه بهر استازولي

د قم د دیني حوزې زعیم، سید حسین بروجردي، په ۱۳۳۱ل کال کې سید محمدتقي طالقاني آل‌احمد (د جلال آل احمد ورور) مدینې ته د شیعیانو د سرپرستۍ لپاره واستاوه، او له ده وروسته سید احمد لواساني او بیا عبدالحسین فقیهي رشتي ورپسې ولېږل شول. همدارنګه، ده سید زین العابدین کاشاني کویټ ته، محمد حسن ناصرالاسلام شوشتري زنګبار ته، شریعت‌زاده اصفهاني پاکستان ته، مهدي حائري یزدي امریکا ته او سید صدرالدین بلاغي د خپل ګرځنده استازي په توګه اروپا ته واستاوه. د هامبورګ اسلامي مرکز هم په همدې دوره کې د بروجردي په ملاتړ جوړ شو. سربېره پر دې، سید محمدرضا ګلپایګاني په ۱۳۵۲ل کال کې په لندن کې «نړیواله اسلامي ټولنه» (مجمع اسلامی جهانی) تاسیس کړه.

د بروجردي له نورو نړیوالو اقداماتو څخه یو هم دا و چې د «دارالتقریب بین المذاهب» د جوړولو لپاره یې د محمدتقي قمي ملاتړ او تایید ترلاسه کړ، او ویل کېږي چې د قمي د هڅو په پایله کې، د الازهر پوهنتون شیخ، محمود شلتوت په ۱۳۳۷ل کال د اهل سنتو له فقهې مذهبونو سره یوځای د شیعه مذهب د رسمیت اعلان وکړ. سید موسی صدر، چې د لبنان د شیعیانو مشر و، د قم د دیني حوزې فارغ‌التحصیل و، او د بروجردي او یو شمېر نورو عالمانو په سپارښتنه، له ۱۳۳۸ل کال راپه دېخوا په لبنان کې مېشت شو او د اسلامي تبلیغاتو په نړیوال ډګر کې تر ټولو روښانه نوم بلل کېږي.

له ایران څخه بهر د دیني تبلیغ هڅې

«د اسلامي مذاهبو د نږدېوالي نړیواله ټولنه» او «د اهل بیتو(ع) نړیواله ټولنه» د قم له خوا اداره کېږي او د نړیوالو تبلیغي فعالیتونو په پرمخ بیولو بوخته ده. دوه نړیوال بنسټونه، «د اسلامي مطالعاتو نړیواله مؤسسه» او «جامعة المرتضی» او همدارنګه د سید مجتبی موسوي لاري د آثارو خپرندویې مؤسسه او «د انصاریان خپرندوی مرکز» د نړیوال تبلیغ په موخه جوړ شوي دي.

د دې ترڅنګ، د قم اوسېدونکی د تقلید مرجع، ناصر مکارم شیرازي، د ولایت په نوم د سپوږمکۍ ټلویزیوني شبکې ملاتړ کوي. د «مرجعیت» په نوم بله سپوږمکۍ شبکه هم د سید صادق شیرازي په ملاتړ په دريو ژبو فارسي، عربي او انګلیسي پروګرامونه تولیدوي.

د غیرایراني طلابو زده‌کړې

په هغه موده کې چې سید حسین بروجردي (۱۳۲۴–۱۳۴۰ل) مرجع و، له نورو هېوادونو یو شمېر طلاب د زده‌کړو لپاره قم ته راغلل. د غیرایراني طلابو جذب د ۱۳۴۰ او ۱۳۵۰ لسیزو په اوږدو کې د «دارالتبلیغ الاسلامي» له لارې ترسره کېده او د اسلامي جمهوري نظام له جوړېدو وروسته دا چارې د «د بهرنیو ښوونځیو سازمان» او « د اسلامي علومو د نړیوال مرکز » له لارې پرمخ وړل شوې. په ۱۳۸۶ل کال کې دا دواړه ادارې سره یوځای شوې او «جامعة المصطفی العالمیة» رامنځته شوه.

د قم د دیني حوزې علمي مضامین

اصلي مقاله: د علمي حوزې تعلیمي نظام

د قم د علمي حوزې درسي نظام، لکه د نورو دیني حوزو، د فقهې پر چورلیز او د فقیهانو د روزنې پر بنسټ جوړ شوی دی. د عربي ادبیاتو او منطق پر مقدماتي درسونو سربېره، فقه، اصول فقه، اسلامي کلام، اسلامي فلسفه او د قرآن تفسیر تدریس کېږي. د اخلاقو درسونه، د رجال علم، او یو شمېر نور تطبیقي علوم لکه ریاضیات او نجوم هم په محدود ډول د قم په حوزه کې تدریس کېږي.

د قم فقهي مکتب

اصلي مقاله: د قم فقهي مکتب

ویل کېږي چې د قم فقهی مکتب د څوارلسمې هجري پېړۍ د حوزې د جوړېدو حاصل دی چې د شیخ عبدالکریم حائري او سید حسین بروجردي له افکارو سره پیل شو او د دوی د شاګردانو په وسیله یې وده وکړه. دا مکتب، د نجف د فقهي مکتب په پرتله، په څو ځانګړتیاوو پېژندل کېږي: د حدیث د صدور شرایطو او د راویانو ذهني فضا ته توجه، د امامانو(ع) د روایتونو او د اهل سنت د فقیهانو د فتواو تر منځ د اړیکو څېړنه، د شیعه او سني روایتونو تر منځ مقایسه، قرآن کریم ته زیاته توجه، اصول عملیه (عملي قواعدو) ته کمه مراجعه، او د ظنونو پر تراکم او زیاتوالي تکیه.

فلسفه

تر هغه مهاله چې سید محمدحسین طباطبائي په قم کې خپل فعالیت نه و پېل کړی، په دې ښار کې فلسفه نږدې پرېښودل شوې وه. ویل کېږي چې د سید محمدحسین طباطبائي د تفسیر غونډې او د قرآن د تفسیر ځانګړی سبک د څو مفسرانو د روزنې او د قرآني مباحثو د بیا راژوندي کولو لامل شو. ځینو روحانیانو لکه علي مشکیني، ناصر مکارم شیرازي او همدارنګه د طباطبائي یو شمېر شاګردانو ــ عبدالله جوادي آملي، محمدتقي مصباح یزدي او جعفر سبحاني ــ د قرآن تدریس او تفسیر ته مخه کړه.

فلسفه په قم کې تر ډېره د طباطبائي د شاګردانو له خوا تدریس شوه، چې ټول د ملاصدرا د فلسفي مکتب پلویان وو او «د صدرایي فیلسوفانو» په نوم پېژندل کېږي. ویل کېږي چې د طباطبائي په هڅو سره، د لوېدیځې فلسفې نویو موضوعاتو هم د قم حوزې ته لار وموندله.

د قم په حوزه کې فکري جریانونه

د قم دیني حوزې دننه بېلابېل فکري جریانونه شتون لري. د قم د علمي حوزې د استادانو او طلابو د نظریاتو او علمي لیدلورو توپیر کله کله بهرنی او ټولنیز اړخ هم خپل کړی او د ښکاره دریځ نیونو سبب شوی دی؛ د بېلګې په توګه، د ۱۳۲۰ او ۱۳۳۰ لسیزو په کلونو کې د فدائیان اسلام ډلې او د دې ډلې د مشر نواب صفوي له رودو او کړنو سره مخالفت او موافقت، په ۱۳۴۹ل کال کې د «شهید جاوید» د کتاب د خپرېدو قضیه، په ۱۳۵۰ لمریزه لسیزه کې د علي شریعتي له نظریاتو سره موافق او مخالف دریځونه، د ۱۳۶۰ لمریزې لسیزې په لومړیو کې د سید کاظم شریعتمداري د مرجعیت پر سر اختلافات او په ۱۳۷۶ل کال د حسینعلي منتظري وینا او له هغې وروسته رامنځته شوې غبرګونونه.

له بلې خوا، د قم د حوزې دننه د فکري اختلافاتو او نظریاتي تنوع علتونه داسې تحلیل شوي دي: په شریعت کې د اجتهاد په طریقه او سازوکار کې اختلاف، د هغو علمي وسایلو کاروَنه چې د دیني اصالت سرچینه نه لري او په فقه کې د هغوی د کارونې امکان، دیني نواندیشي او نوښتونه، عصري مطبوعات، د ښځو اړوند موضوعات، عصري پوهنتونونه او څېړنیز مرکزونه او همدارنګه د انقلاب او اسلامي جمهوریت ښکارنده.

د قم د حوزې ستر فکري جريانونه

د «د قم معاصرې حوزې فکري جريانونه» کتاب ليکوال محسن طباطبایي‌فر، باور لري چې په دې حوزه کې درې اصلي ګروهنې موجودې دي: نص‌محور، اجتهادي، او عقل‌محور. هغه اجتهادي تمايل او ګروهنه په دوو مکتبونو وېشي: د سنتي (دودیز) اجتهاد مکتب او د پويا (خوځنده) اجتهاد مکتب، د نص‌محور تمايل په دوو جرياناتو وېشل شوی دی: يو هغه چې عقل ته بې‌پروا دی، او بل هغه چې عقل ته نسبي توجه لري او په پای کې، عقل‌محور تمايل هم په دوو لارو وېشل شوی دی: د کلامي عقلانيت لاره او د فلسفي عقلانيت لاره.

په بله څېړنه کې، د وروستۍ دورې د قم حوزې حديثي جريانونه په څلورو برخو وېشل شوي دي: منځلاري، حديث‌محور (اخباري)، قرآن‌بسنده، او قرآن‌محوره، همدارنګه يو بل جريان د «د شيعه حديث نقد» په نوم ياد شوی چې په درېو برخو سند، منبع، او متن کې د حديث ارزونه او نقد ترسره کوي.

عبدالوهاب فراتي د قم د حوزې فکري جريانونه په دوو برخو وېشلي دي: سنتي یا دودیز او بياکتنې ته ضرورت لرونکي (تجديدنظرطلب) هغه بيا سنتي ډله په درېو فرعي ډلو وېشي: خالص سنتیان یا دودیز پال، عملي دودیز پال، او بنسټ‌پالي دودیز پال. د ده په اند، د دې ډلې استازي عبارت دي له: د سيد منيرالدين حسيني الهاشمي او سيد مهدي ميرباقري په مشرۍ د قم د اسلامي علومو پوهنکور یا فرهنګستان، او همدارنګه د امام خميني تعليمي او څېړنيزه مؤسسه او د محمدتقي مصباح يزدي فکري مکتب. له بلې خوا، د فراتي په اند، بياکتنه‌غواړی جريان په دوو لارو څرګندېږي: د محمد صادقي تهراني په استازولۍ د قرآن‌پالنې لاره او د نعمت‌الله صالحي نجف آبادي په استازولۍ په سنت سره د انتقادي خبرو اترو لاره.

اړوندې څېړنې

رسول جعفريان په خپل کتاب «د ايران مذهبي – سياسي جريانونه او سازمانونه» کې چې د ۱۳۲۰ تر ۱۳۵۷ کلونو پورې موده رانغاړي، د قم د حوزې ځينې فکري جريانونه څېړلي دي.همدارنګه د فقهي سياست څېړونکی عبدالوهاب فراتي، په ځینو کتابونو لکه: روحانيت او تجدد، روحانيت او سياست، روحانيت او عصري دولت او همدارنګه د قم د حوزې فکري – سياسي ډولونه، کې د حوزوي عالمانو فکري توپيرونه څېړلي دي.

د محسن طباطبایي‌فر دوه کتابونه:«جريان‌های فکری در حوزه معاصر قم» او «ګونه‌شناسی جریان‌های فکری حوزه و نسبت آن با اندیشه انقلاب اسلامی»، د سید حسن هاشمیان‌فر کتاب «گونه‌شناسی رفتار سیاسی مراجع تقلید شیعه» او د سید هادي طباطبایی اثر «فقیهان و انقلاب ایران» دا ټولې هغه څېړنې دی چې د قم د حوزې د علماوو د فکري بنسټونو، لارو، او بېلابېلو علمي روشونو د توپيرونو مطالعه کوي.

د قم علمیه حوزه او ورسره سیال فکري بهېرونه

د نورو حوزو په څېر، د قم حوزه هم د مخالفو مذهبي او فکري اندونو د نقد او رد مرکز پاتې شوې ده. د قم حوزې تر ټولو پخواني فعاليتونه د احمد کسروي او بيا د علي‌اکبر حکمي‌زاده د «اسرار هزار ساله» کتاب پر ضد ترسره شوي دي. د سيد روح‌الله خميني کتاب «کشف اسرار» چې په ۱۳۲۳ل کال کې وليکل شو، د همدې پړاو محصول دی.

د ۱۳۳۰ تر ۱۳۶۰ کلونو په لسيزو کې، د قم د حوزې ډېره انرژي او هڅه د بهائيت پر ضد مبارزې ته ځانګړې شوې وه. د سيد حسين بروجردي په یو امر، مشهور خطيب فلسفي، يوه مياشت د راديو له لارې د بهائيت پر ضد ويناوې وکړې. د قم مراجعو له بهائيانو سره سوداګري د فتوا له لارې حرامه وبلله او له شرعي وجوهاتو د استفادې د اجازې له لارې یې انجمن حجتيه چې د بهائیت په خلاف یې فعالیت کاوه پیاوړی کړ.

له مارکسیستي افکارو سره مبارزه

په ۱۳۳۰ لسیزه کې، د ملحد او غیر مذهبي افکارو پر وړاندې مبارزه د قم حوزه د مارکسیزم او کمونیزم پر ضد د فکري مقابلې ډګر شو. ويل کېږي چې روحانيت، مارکسیزم تر ټولو خطرناک فکر باله حتی له لیبرالیزم او سیکولاریزم نه هم زیات. نو ځکه حوزې، په ځانګړي ډول د قم حوزې، د مارکسیستي نظریو په نقد او مقابلې باندې تمرکز وکړ.

سيد محمدحسین طباطبایي، مرتضی مطهري، او د هغوی شاګردان، د غیردیني نظریو د نقد او کره کتنې تر ټولو مشهور علما ګڼل کېږي. ځینې کتابونه لکه د مطهري په تبصرې سره د علامه طباطبایي کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» او د ناصر مکارم شیرازي اثر «فیلسوف‌نماها»، د همدې مبارزې پایلې دي. مطهری د مارکسیزم په نقد ګڼې ناستې وکړې چې وروسته د «نقدی بر مارکسیزم» تر عنوان لاندې چاپ شوې. همدا راز، د محمدتقی مصباح یزدي کتاب «پاسداری از سنگرهای ایدئولوژیک» هم د همدې فکري لړۍ برخه ده چې په ۱۳۵۰ لسیزه کې ولیکل شو او په ۱۳۶۰ کال کې خپور شو.

له اهل‌سنت او وهابیت سره مخامخېدنه

د نورو اسلامي مذهبونو د اندونو کره کتنه او نقد د عالمانو له ځانګړو علمي دندو څخه ګڼل کېږي. په قم حوزه کې هم ګڼ تعلیمي او څېړنیز بنسټونه د غیر شیعي باورونو او عقیدو د نقد په موخه فعال دي. د اهل‌سنت، په ځانګړې توګه د سلفي او وهابي جريانونو د نقد ډېره هڅه شوې ده.د «احقاق الحق» کتاب له ملحقاتو سره بيا خپرېدل، د «الغدير» ټولګې د اهل بیت فقه انسټیټیوټ د نوي څیړنې سره او سلګونه کتابونه او مقالې پر وهابیت د نقد او کره کتنې لپاره لیکل شوي دي. ناصر مکارم شیرازي د همدې موخې لپاره دارالاعلام لمدرسة اهل‌البیت مؤسسه جوړه کړه.

په ۱۳۹۴ او ۱۳۹۵ل کلونو کې، د افراطي او تکفیري جريانونو پر ضد د قم له لوري نړېواله غونډه ترسره شوه. په يو راپور کې (۱۳۹۳ل)، ويل شوي چې د وهابیت د نقد په اړه ۲۰۲ پای‌لېکنې (تهیسز) ليکل شوې دي، چې ځينې يې د حوزې د درېيم او څلورم پوړ علمي درجې پورې اړه لري.

د دګراندیشانو او روښانفکرانو نقد

په ۱۳۵۰ لسیزه کې، د علي شريعتي پر نظریاتو ګڼې مقالې د مکتب اسلام په مجله کې خپرې شوې، همدارنګه، د قم د حوزې عالمانو د مهدي بازرګان، عبدالکریم سروش، او محمد مجتهد شبستري نظریات هم نقد کړي دي. ویل کېږي چې د حوزې ځينې پوهان او څېړاندي د قرآني تفسیر په هغو لارو او رودو هم نیوکه کوي چې له دودیزو حوزوي میتودونو سره توپير لري او هغوی یې انحرافي ګڼي.