مسوده:د ایران اسلامي انقلاب

دا ليکنه د ایران خلک اسلامي انقلاب په اړه ده. د د ایران نظام لپاره، وګورئ د ایران د اسلامي جمهوریت نظام.

د ایران اسلامي انقلاب

نور نومونه	د ایران د ۱۳۵۷ لمریز کال انقلاب
ځای/پیل‌ځای	ایران
مشر/مشران	امام خمیني
ډلې او ګوندونه	د مبارزو عالمانو ټولنه، د اسلامي انقلاب د مجاهدینو سازمان، د اسلامي مؤتلفې پلاوي، د ایران د ازادۍ غورځنګ، د ایران د خلق مجاهدینو سازمان.
موخې	د اسلامي حکومت ټینګښت، د پهلوي حکومت پر وړاندې مبارزه، د امپریالیزم پر وړاندې مبارزه
شعار	مرګ پر شاه(مړه دی وی شاه)، خپلواکي ازادي اسلامي حکومت، خپلواکي ازادي اسلامي جمهوریت
تګلارې/ طریقه	لاریونونه، کاربندیزونه، فرهنګي مبارزې
مهمې پېښې	د فیضیې پېښه، د خرداد د ۱۵مې پاڅون، د امام خمیني جلاوطني، د دی د ۱۹مې پاڅون، د شاه تېښته، د شهریور ۱۷مه، ایران ته د امام خمیني راتګ
لوري	د پهلوي حکومت او د ایران انقلابي ځواکونه
زیانونه	د شاوخوا ۲۷۰۰ څخه تر ۳۲۰۰ کسانو وژل کېدل

د ایران اسلامي انقلاب، په ایران کې یو ستر سیاسي او ټولنیز بدلون و چې د ۱۳۵۷ هـ ل د سلواغې (دلوې) په ۲۲مه (۱۹۷۹م) د پهلوي حکومت د نسکورېدو لامل شو. دغه انقلاب د شیعه مذهب د تقلید مرجع، امام خمیني، په مشرۍ رامنځته شو او په پایله کې یې داسې حکومت جوړ شو چې مشري یې عالمانو ته وسپارل شوه او د اسلامي او شیعه اصولو پر بنسټ ولاړ و. د اسلامي احکامو پر بنسټ د نوي اساسي قانون تدوین او د ځینو لوېدیځو مفاهیمو پر ځای د دیني مفاهیمو راوستل د دې انقلاب له مهمو پایلو څخه شمېرل کېږي. همدارنګه، د ایران اسلامي انقلاب د سیمې او نړۍ پر سیاسي نظم اغېزې وکړې او په نورو هېوادونو کې یې ځینو اسلامي خوځښتونو ته الهام ورکړ.

د ټولنپوهانو او سیاسي شنونکو له نظره، د انقلاب د رامنځته کېدو مهم لاملونه د پهلوي حکومت مذهب ضد سیاستونه، د مخالفینو ځپل، مالي فساد او پر بهرنیو قدرتونو تکیه وه. د مذهبي ګروهنو بیا راژوندي کېدل او د مبارزو په لارښوونه کې د عالمانو رول، د خلکو له پراخو لاریونونو او هغو پېښو سره یو ځای، لکه د قم د خلکو د مرغومي د ۱۹مې پاڅون او د تهران د وږي (سنبلې) د ۱۷مې مظاهرې، د انقلاب بهیر لا چټک کړ.

اسلامي انقلاب د ټولنې بېلابېلې پرګنې او ډلې تر خپل اغېز لاندې راوستې؛ له سیاسي ګوندونو او کیڼ‌لارو ډلو نیولې تر عالماانو او وسلوالو سازمانونو پورې. امام خمیني د شیعه د مرجعیت او سیاسي مشر په توګه، د خپل ساده ژوند او د پهلوي حکومت پر سیاستونو د نیوکې له لارې وتوانېد بېلابېلې ډلې د انقلاب د موخو پر محور سره یو موټی کړي. علماء په درېیو ډلو وېشل کېدل: هغه کسان چې په سیاست کې فعال وو، لکه اکبر هاشمی رفسنجانی؛ هغه چې د فکري او دیني بنسټونو پر تبیین یې تمرکز درلود، لکه مرتضی مطهري؛ او هغه چې محتاط یا له سیاست څخه لرې وو، لکه سید محمدکاظم شریعتمداري. دیني روڼ‌اندو، لکه مهدي بازرګان او علي شریعتي، د ملي ـ مذهبي مفکورې او سیاسي اسلام د ګفتمان او بحثونو په رامنځته کولو کې مهم رول ولوباوه. وسلوالې ډلې هم د بېلابېلو ایډیالوژیو پر بنسټ فعالیت کاوه، او ښځو هم په لاریونونو او انقلابي فعالیتونو کې پراخه ونډه لرله.

د شیعه مذهب باورونه، لکه ټولنیز عدالت، امامت او مهدویت، د انقلابي بحثونو په جوړښت کې اغېزناک وو، او د امام علي(ع) او امام حسین(ع) تاریخي شخصیتونه د ظالمو حکومتونو پر وړاندې د مقاومت او پاڅون الهام‌بښونکي ګڼل کېدل.

اهمیت او ځایګی

د ایران اسلامي انقلاب، په ایران کې یو ستر سیاسي او ټولنیز بدلون و چې د ۱۳۵۷ هـ ل د سلواغې (بهمن) په ۲۲مه (۱۹۷۹م) د پهلوي حکومت د نسکورېدو لامل شو او شاوخوا ۲۵۰۰ کلنه شاهي واکمني یې پای ته ورسوله. دغه انقلاب د شیعه د تقلید مرجع، امام خمیني، په مشرۍ او د پهلوي رژیم د سیاستونو او کړنو پر وړاندې د خلکو د پراخې ناخوښۍ په پایله کې رامنځته شو. د انقلاب مذهبي اړخ د هغه له ځانګړو او پېچلو ځانګړنو څخه شمېرل کېږي؛ ایرانی ـ امریکایي تاریخپوه، ایرواند آبراهامیان، د اسلامي انقلاب بریا د دې له امله بې‌سارې بولي چې مشري یې دودیزو عالمانو کړې وه، نه سیاسي ګوندونو او ټولنیزو ډلو.

د سیاسي علومو ځینې شنونکي، لکه مهدي نجف‌زاده، اسلامي انقلاب او د ایران د اسلامي جمهوریت رامنځته کېدل په ایران کې د شیعه مذهب د ټولنیز کېدو د تاریخي بهیر دوام ګڼي. همدارنګه، صادق زیباکلام اسلامي انقلاب له صفوي دورې وروسته د اسلام نه راوروسته د ایران له سترو تاریخي بدلونونو څخه یو بولي. د اسلامي جمهوریت د ځینو پلویانو په ادبیاتو کې، اسلامي انقلاب د امام زمان(عج) د ظهور له زمینه‌برابروونکو پېښو څخه ګڼل کېږي.

د اسلامي انقلاب شعارونه

«د هر څه لپاره د ګټور عمر او د پای نېټه تصور کېدای شي، خو د دې دیني انقلاب نړیوال شعارونه له دې قاعدې مستثنا دي. دغه شعارونه هېڅکله خپل ارزښت له لاسه نه ورکوي، ځکه چې د بشر فطرت په هر عصر کې ورسره تړلی دی. آزادي، اخلاق، معنویت، عدالت، خپلواکي، عزت، عقلانیت او وروري هېڅ یو هم یوازې په یوې نسل یا یوې ټولنې پورې محدود نه دي، څو په یوه دوره کې وځلېږي او په بله دوره کې له منځه ولاړ شي. هېڅکله داسې خلک نه شي تصور کېدای چې له دغو مبارکو ارزښتونو څخه ستړي شي.»

* سرچينه: سید علي خامنه اي د انقلاب د دوهم ګام اعلامیه

د دیني حکومت او شیعي آرمانونو تحقق

د ۱۳۵۷ هـ ل د انقلاب په بریا سره، د اسلام ځینې ټولنیز او حکومتي احکام د لومړي ځل لپاره په عملي توګه پلي شول. شیعه فیلسوف، محمدتقي مصباح یزدي، د اسلامي انقلاب بریا د اسلامي آرمانونو او ارزښتونو د تحقق لپاره یو فرصت او د دیني حکومت د ټینګښت په موخه د الهي پېغمبرانو او اولیاوو د زرګونو کلونو د هڅو پایله بولي. هغه همدارنګه دا انقلاب، د ادیانو په تاریخ کې د اسلام د پیغمبر(ص) پر لور د خلکو له راګرځېدو وروسته، د الهي بدلونونو دوهمه ستره بېلګه ګڼي. مصري پوه، علي ابوالخیر، اسلامي انقلاب د ظالمو حکومتونو پر ضد د مبارزې په لړۍ کې او د امام حسین(ع) له پاڅون څخه الهام اخیستی خوځښت معرفي کړی دی. د عباسعلي عمید زنجاني د نقل له مخې، د شوروي کمونیست ګوند عمومي منشي د اسلامي انقلاب بریا د اسلام د بیا راژوندي کېدو او د شلمې میلادي پېړۍ تر ټولو مهمه سیاسي پېښه بللې ده.

د ایران د کورني سیاست بیا تعریف او د نړیوال نظم لړزېدل

اسلامي انقلاب د هېواد په سیاسي، اقتصادي او پوځي جوړښت کې پراخ بدلونونه رامنځته کړل او په ورته وخت کې یې د دیني نظام د جوړېدو زمینه برابره کړه. د ۱۲۸۵ هـ ل د مشروطیت په انقلاب کې، د لوېدیځ‌پالو روڼ‌اندو تر اغېز لاندې، یو غیردیني اساسي قانون تصویب شو او د ایران د ټولنې مسیر د سیکولر کېدو او لوېدیځ‌پالنې پر لور واوښت؛ خو اسلامي انقلاب، برعکس، اساسي قانون د اسلامي احکامو له مخې تدوین کړ او دیني مفاهیم یې د ځینو لوېدیځو مفاهیمو په ځای راوستل.

د عباسعلي عمید زنجاني په وینا، د ۱۳۵۷ هـ ل انقلاب د ایران د ستراتیژیک او اقتصادي موقعیت له امله د نړیوالو قدرتونو سیاسي معادلې تر اغېز لاندې راوستلې. همدارنګه ویل شوي چې اسلامي انقلاب د خپل وخت له نړیوال نظام سره په ټکر کې و او داسې ارزښتونه یې مطرح کړل چې د نړیوالو قدرتونو له ګټو سره په ټکر کې وو؛ لکه خپلواکي، آزادي، عدالت، د برخلیک د ټاکلو حق، د مستضعفانو یووالی او د استعمار پر ضد مبارزه. برژینسکي، چې د هغه وخت د امریکا د حکومت د ملي امنیت سلاکار و، د پهلوي رژیم سقوط د امریکا د حکومت تر ټولو ستره ناکامي بللې ده؛ همدارنګه، د امریکا ځینو چارواکو د محمدرضا پهلوي د حکومت بقا له خپل سیاسي حیثیت سره تړلې ګڼله.

له اسلامي انقلاب سره تړلي علمي مرکزونه او آثار

«حدیث پیمانه» د حمید پارسانیا لیکلی کتاب دی چې د ایران د اسلامي انقلاب په اړه لیکل شوی دی.

په ایران کې بېلابېل پوهنتونونه او تخصصي علمي مرکزونه د اسلامي انقلاب د معرفۍ او څېړنې لپاره فعالیت کوي؛ له هغو څخه د اسلامي علمونو او معارفو پوهنتون او شاهد پوهنتون یادولای شو، چې په کې د اسلامي انقلاب سیاسي مطالعات، د اسلامي انقلاب ټولنپوهنه او د اسلامي انقلاب د مشرانو سیاسي اند په څېر څانګې تدریسېږي. همدارنګه، داسې مرکزونه لکه د اسلامي انقلاب د اسنادو مرکز، د سیاسي مطالعاتو او څېړنو مؤسسه او د اسلامي انقلاب د تاریخ‌پېژندنې او دانشنامې بنسټ د انقلاب د اسنادو په راټولولو او د هغې د بېلابېلو اړخونو په شننه او څېړنه بوخت دي.

تخصصي علمي مجلې، لکه د اسلامي انقلاب د مطالعاتو درې میاشتنیزه او د اسلامي انقلاب د څېړنو درې میاشتنیزه هم په دې برخه کې علمي مقالې خپروي. همدارنګه، کتابونه لکه «د ایران د انقلاب څېړنه» د عمادالدین باقي اثر او «په ایران کې د قدرت جګړه» د محمد سمیعي اثر، د انقلاب تاریخي، سیاسي او ټولنیز ابعاد څېړي. لوېدیځو څېړونکو هم د ایران د انقلاب په اړه ګڼ آثار لیکلي دي؛ له هغو څخه د امریکایي ختیځ‌پوه نیکي ریچارډ کِډي اثر Roots of Revolution (په پښتو: د انقلاب ریښې) او د امریکایي ټولنپوه جان فوران اثر Fragile Resistance: Social Transformation in Iran From 1500 to the Revolution (په پښتو: نازک مقاومت؛ په ایران کې له ۱۵۰۰ ز کال څخه تر انقلاب پورې د ټولنیزو بدلونونو تاریخ) د یادونې وړ دي.

د اسلامي انقلاب د غورځنګ بهیر تر بریا پورې

د ایران د اسلامي انقلاب مهالوېش[۳۲]

مخینې
نېټه	پېښه
۱۳۲۹ هـ ل	د نفتو د صنعت د ملي کېدو نهضت
۲۸ زمری (اسد) ۱۳۳۲	د امریکا له خوا د ډاکټر محمد مصدق د حکومت پر ضد کودتا او د محمدرضا پهلوي بېرته واک ته رسول
۱۳۳۶ هـ ل	د ساواک (د هېواد د استخباراتو او امنیت سازمان) جوړېدل
۱۰ وری (حمل) ۱۳۴۰	د آیت‌الله بروجردي مړینه او د عام مرجعیت له منځه تلل
۲۷ غویی (ثور) ۱۳۴۰	د ایران د ملي جبهې ماتې او د ایران د آزادۍ غورځنګ ګوند جوړېدل
تله (میزان) ۱۳۴۱	د صوبایي او ولایتي انجمنونو قانون او ورسره د علماوو مخالفت
سلواغه (دلو) ۱۳۴۱	سپین انقلاب او ورسره د روحانیت مخالفت
۲ وری (حمل) ۱۳۴۲	د پهلوي رژیم له خوا پر فیضیه مدرسې برید او د یو شمېر طلبه‌وو وژل او ټپي کېدل
د اسلامي انقلاب غورځنګ
نېټه	پېښه
۱۳ غبرګولی (جوزا) ۱۳۴۲	د عاشورا په ورځ د امام خمیني وینا او د هغه نیول
۱۵ غبرګولی (جوزا) ۱۳۴۲	د امام خمیني د نیول کېدو په غبرګون کې د ۱۵ غبرګولي پاڅون
غبرګولی (جوزا) ۱۳۴۲	د اسلامي مؤتلفه هیئتونو جوړېدل
۴ لړم (عقرب) ۱۳۴۳	د کاپیټولاسیون د لایحې پر ضد د امام خمیني وینا
۱۳ لړم (عقرب) ۱۳۴۳	د امام خمیني نیول او ترکیې ته جلاوطني
۱ سلواغه (دلو) ۱۳۴۳	د اسلامي مؤتلفه د غړو له خوا د حسنعلي منصور ترور
۱۳۴۴ هـ ل	د ایران د مجاهدین خلق سازمان جوړېدل
۱ سلواغه (دلو) ۱۳۴۸	د امام خمیني له خوا د ولایت فقیه د درسونو پیل
۱۳۵۴ هـ ل	د ایران د مجاهدین خلق سازمان د ایډیالوژۍ د بدلون رسمي اعلان
۲۹ غبرګولی (جوزا) ۱۳۵۶	د علي شریعتي مړینه
۱ لړم (عقرب) ۱۳۵۶	د سید مصطفی خمیني مشکوکه مړینه
د انقلاب اوج
نېټه	پېښه
۱۷ مرغومی (جدی) ۱۳۵۶	په اطلاعات ورځپاڼه کې د امام خمیني پر ضد د سپکاوي ډکې مقالې خپرېدل
۱۹ مرغومی (جدی) ۱۳۵۶	د قم د خلکو د ۱۹ مرغومي پاڅون
۲۹ سلواغه (دلو) ۱۳۵۶	د تبریز د ۲۹ سلواغې پاڅون
۲۸ زمری (دلو) ۱۳۵۷	د آبادان د سینما رکس اورلګېدنه
۱۷ وږی (سنبله) ۱۳۵۷ د ۱۷	د ۱۷ وږي په لاریونو کې د خلکو عامه وژنه
۱۴ تله (میزان) ۱۳۵۷	پاریس ته د امام خمیني رسېدل
۲۴ تله (میزان) ۱۳۵۷	د کرمان د جامع جومات د اورلګېدنې پېښه
۱۳ لړم (عقرب) ۱۳۵۷	په تهران پوهنتون کې د زده‌کوونکو وژنه
۱۹ او ۲۰ لیندۍ (قوس) ۱۳۵۷	د ۱۳۵۷ هـ ل د تاسوعا او عاشورا پراخې لاریون
۲۲ مرغومی (جدي) ۱۳۵۷	د امام خمیني له خوا د انقلاب شورا د موجودیت اعلان
۲۶ مرغومی (جدي) ۱۳۵۷	له ایران څخه د محمدرضا پهلوي وتل
۸ سلواغه (دلو) ۱۳۵۷	په تهران پوهنتون کې د روحانیانو پرلت
۱۲ سلواغه (دلو) ۱۳۵۷ له ۱۵	کلنې جلاوطنۍ وروسته ایران ته د امام خمیني راستنېدل
۱۵ سلواغه (دلو) ۱۳۵۷	د لنډمهاله حکومت د لومړي وزیر په توګه د مهدي بازرګان ټاکل
۱۹ سلواغه (دلو) ۱۳۵۷	له امام خمیني سره د همافرانو(پیلوټانو) بیعت
۲۲ سلواغه (دلو) ۱۳۵۷	د ایران د اسلامي انقلاب بریا

د ایراني تاریخ‌پوه رسول جعفریان په وینا، د اسلامي انقلاب د رامنځته کېدو بهیر د ۱۳۴۱ هـ ل د دویمې نیمایي او د ۱۳۴۲ هـ ل د لومړۍ نیمایي په جریان کې، د امام خمیني په محوریت پیل شو. عمید زنجاني هم په دې باور دی چې دغه بهیر له ۱۳۴۲ هـ ل کال څخه چټک شو، تر دې چې په ۱۳۵۶ هـ ل کال کې په اسلامي انقلاب بدل شو او په پای کې بریا ته ورسېد. د صادق زیباکلام په وینا، ټولې سیاسي ډلې او جریانونه د انقلاب پیل له ۱۳۵۶ هـ ل کال سره تړي؛ خو دا چې د انقلاب د پیل لپاره کومه ځانګړې پېښه د پیل ټکی وبلل شي، د اشخاصو له سیاسي لیدلوري اغېزمنه ده. ځینې مهم نظرونه یې دا دي:

د ۱۳۸۲ق کال د عاشورا د ورځې په مازیګر، د قم په فیضیه علمیه مدرسه کې د امام خمیني وینا؛ د ۱۵ غبرګولي (جوزا) له پاڅون څخه دوه ورځې وړاندې.

• غبرګولی (جوزا) ۱۳۵۶ هـ ل: د ملتپالو ځواکونو له نظره، د ملي جبهې د مشرانو له خوا شاه ته د پرانستي لیک خپرېدل د انقلاب پیل ګڼل کېږي.
• وری (حمل) ۱۳۵۶ هـ ل: د توده ګوند د کارګرانو اعتصاب د انقلاب د پیل سرچینه بللې ده.
• لړم (عقرب) ۱۳۵۶ هـ ل: ځینې مذهبي ځواکونه د امام خمیني د زوي، سید مصطفی خمیني، مشکوکه مړینه د انقلاب د پیل ټکی ګڼي؛. ځکه د دوی په اند، ساواک (د هېواد د استخباراتو او امنیت سازمان) د هغه د مړینې عامل و.
• مرغومی (جدي) ۱۳۵۶ هـ ل: د مذهبي ځواکونو بله ډله د کشف حجاب د کلیزې په ورځ په اطلاعات ورځپاڼه کې د امام خمیني پر ضد د سپکاوي ډکې مقالې خپرېدل د انقلاب د پیل ټکی بولي.

د یرواند آبراهامیان په وینا، د ۱۳۵۶ هـ ل د لړم (عقرب) په میاشت کې خلکو په واټونو کې لاریونونه پیل کړل او انقلاب نوې مرحلې ته داخل شو. له بلې خوا، د کالیفورنیا د برکلي پوهنتون د اسلامي مطالعاتو استاد، حامد الګار، د اسلامي انقلاب د بهیر د چټکېدو یو مهم عامل د هغو پرله‌پسې مراسمو او لاریونونو ترسره کېدل بولي چې د «ایران او سور او تور استعمار» تر سرلیک لاندې د اطلاعات ورځپاڼې د مقالې (۱۷ مرغومی/جدي۱۳۵۶ هـ ل) له خپرېدو وروسته ترسره شول؛ ویل کېږي چې په هغې مقاله کې د امام خمیني سپکاوی شوی و. د قم خلکو، چې باور یې درلود په اطلاعات ورځپاڼه کې خپره شوې مقاله د پهلوي حکومت له خوا لیکل شوې، د مرغومي (دی) په ۱۹مه د حکومت پر ضد لاریون وکړ. ویل شوي چې دغه لاریون د حکومت له سخت غبرګون سره مخ شو او په پایله کې یې یو شمېر کسان ووژل شول او یو شمېر نور ټپیان شول.

له دې پېښې وروسته، د تبریز خلکو د سلواغې په ۲۹مه د قم د شهیدانو د څلوېښتۍ مراسم ترسره کړل، چې د راپورونو له مخې، هغه هم د یو شمېر کسانو د وژل کېدو او ټپي کېدو لامل شو. همدارنګه، د تهران، مشهد، اصفهان او شیراز په څېر ښارونو کې د تبریز د پېښې د شهیدانو د څلوېښتۍ مراسمو ترسره کول هم د نورو کسانو د وژل کېدو سبب شول، او همدې لړۍ د راتلونکو څلوېښتیو د مراسمو لپاره د نویو پېښو زمینه برابره کړه.

د هېواد په بېلابېلو ښارونو کې د شهیدانو د څلوېښتۍ له مراسمو سربېره، د تهران د خلکو د ۱۷ وږي (سنبلې) لاریون هم د انقلاب د بهیر د چټکېدو له مهمو عواملو څخه ګڼل شوی دی. د وږي د ۱۷ لاریون د روژې په میاشت کې د شیراز د هنر جشن د جوړېدو پر ضد د اعتراض په توګه ترسره شو، ځکه ویل کېدل چې په دغه جشن کې د عفت او اسلامي ارزښتونو خلاف کړنې ترسره شوې وې.

د خلکو له پرله‌پسې لاریونونو وروسته، شاه د ۱۳۵۷ هـ ل د مرغومي په ۲۶مه له ایران څخه ووت، او امام خمیني د سلواغې په ۱۲مه، له پنځلس کلن تبعید وروسته، هېواد ته راستون شو. په پای کې، د ایران شاهي نظام د بې‌وسلې خلکو د پراخو لاریونونو، د څو میاشتو سراسري اعتصابونو او لنډمهالو چریکي فعالیتونو په پایله کې، د ۱۳۵۷ هـ ل د سلواغې په ۲۲مه سقوط وکړ. د جان فوران د راپور له مخې، د اسلامي انقلاب تر بریا پورې په وروستي یوه کال کې (د ۱۳۵۶ هـ ل د وروستیو میاشتو څخه د ۱۳۵۷ هـ ل تر وروستیو میاشتو پورې) د وژل شویو کسانو شمېر د لسو زرو او دولسو زرو ترمنځ اټکل شوی دی.

د انقلاب ماهیت

د اسلامي انقلاب د اصلي ماهیت د تبیین لپاره بېلابېل تفسیرونه وړاندې شوي دي. جان فوران دغه لیدلوري په درېیو برخو وېشلي دي: ۱. سیاسي ـ اقتصادي ماهیت، ۲. اسلامي ماهیت، او ۳. د سیاسي، اقتصادي او ایډیالوژیک ماهیت ګډ تفسیر. صادق زیباکلام د دغو بېلابېلو تفسیرونو ریښه د خلکو په سیاسي تمایلاتو او بېلابېلو ټولنیزو لیدلورو کې ویني. د دغو تفسیرونو او فکري تمایلاتو ځینې بېلګې دا دي:

• د پهلوي رژیم د اسلام‌ځپنې سیاست (هغه تفسیر چې د انقلاب د روحاني مشرانو او د هغوی د پلویانو له خوا منل شوی دی)؛
• د شاه نیمګړې عصري‌کول، د امریکا لاسپوڅی‌توب او د خلکو جمهوریت‌غوښتنه (د ملتپالو تفسیر)؛
• اقتصادي ستونزې او بې‌نظمۍ (د مارکسیستانو د منلو وړ تفسیر)؛
• د شاه د چټکې او پراخې عصري‌کولو بهیر، چې د ایران دودپالو او محافظه‌کارو خلکو ته د منلو نه و (د پهلوي د پلویانو تفسیر).
• د خلکو د هغو لاریونونو انځور چې د شاهي حکومت پر ضد ترسره شوي وو او په هغو کې د اسلامي حکومت د جوړېدو شعارونه هم لیدل کېږي.

د شاهنشاهي حکومت پر وړاندې د خلکو د اعتراضي لاریون انځور، چې پکې د اسلامي حکومت د جوړولو لپاره شعارونه لیدل کېږي.

د نیکي کِدي په وینا، د انقلاب له مهمو عواملو څخه یو دا و چې د ایران ډېری خلکو غوښتل د بهرنیو هېوادونو له نفوذ څخه ځان خلاص کړي او داسې اقتصاد، ټولنه او فرهنګ رامنځته کړي چې د لوېدیځو قدرتونو له نفوذ او تړاو څخه خپلواک وي. آمال السبکي، چې یو مصري تاریخ‌پوه دی، د انقلاب اقتصادي ماهیت رد کړی دی؛ ځکه د هغه په اند، د ایران اقتصادي وضعیت د شاوخوا ټولو ګاونډیو هېوادونو په پرتله ښه و. همدارنګه، د مهدي نجف‌زاده د راپور له مخې، د ټولنې د بېلابېلو قشرونو په هغو لیکونو کې چې امام خمیني ته استول کېدل، عموماً اقتصادي غوښتنې نه مطرح کېدې. د جان فوران د راپور له مخې، کله چې د ۱۳۵۶ هـ ل د تلې په میاشت کې د دولتي ادارو او فابریکو د کارکوونکو او کارګرانو اعتصابونه پراخ شول، د انقلاب اقتصادي اړخ کمزوری شو او انقلاب سیاسي بڼه خپله کړه.

د عمید زنجاني په وینا، که څه هم د پهلوي رژیم په سقوط کې اقتصادي، سیاسي، پوځي او فرهنګي عوامل اغېزمن وو، خو اصلي لامل یې د رژیم د اسلام‌ځپنې سیاست و. د یرواند آبراهامیان په وینا، د محمدرضا پهلوي د واکمنۍ پر مهال د روڼ‌اندو ځوانانو یو نسل هڅه کوله داسې نوې نظریې وړاندې او تدوین کړي چې د شیعه فرهنګ سره همغږې وي. مرتضی مطهري او حامد الګار د اسلامي انقلاب ماهیت سل په سلو کې اسلامي بللی دی. د الګار په باور، که د ایران خلکو پر اسلام او تشیع ژوره عقیده نه لرای، د ایران انقلاب به هېڅکله نه وای رامنځته شوی.

د ایران د سیاسي علومو د استاد مصطفی ملکوتیان په وینا، د هر انقلاب ماهیت د هغه د شعارونو، د مشرانو د ځانګړنو او د انقلاب د پلویانو د باورونو له لارې پېژندل کېدای شي. د جان فوران د راپور له مخې، د انقلابي خلکو په شعارونو کې دیني شعارونه او د اسلامي خوځښتونو نښې په څرګند ډول لیدل کېدې؛ همدارنګه، د پهلوي رژیم د وروستیو میاشتو د لاریونونو په پرېکړه‌لیکونو کې هم لاریون‌کوونکو د اسلامي نظام پر ټینګښت ټینګار کاوه. د هغو ټولنیزو څېړنو له مخې چې د ایران د اسلامي انقلاب د شعارونو د تحلیل پر بنسټ ترسره شوې دي، د لاریون‌کوونکو ۵۴٫۵ سلنه شعارونه فرهنګي وو (هغه شعارونه چې د شهادت ارزښت، د اسلام دین، د هغه اهمیت او اسلامي حجاب پورې اړوند وو)، او ۳۹٫۶ سلنه شعارونه سیاسي وو. د همدې څېړنې پر بنسټ، د اسلامي انقلاب تر ټولو مهمې ریښې د هېواد نامناسب فرهنګي او سیاسي وضعیت و، او ښایي د خلکو تر ټولو لویه ناخوښي هم د ټولنې له فرهنګي وضعیت څخه وه.

د اسلامي انقلاب ځانګړنې

فرانسوي ټولنپوه میشل فوکو، د ایران پر اسلامي انقلاب واکمنې مذهبي روحیې ته په اشارې سره، هغه د نړۍ له نورو انقلابونو څخه بېل او ځانګړې پدیده بولي. عباسعلي عمید زنجاني، چې د سیاسي فقهې له نظرخاوندانو څخه دی، د ایران اسلامي انقلاب د فرهنګ، پوهې او د انقلاب د نظریې له پلوه له نورو انقلابونو څخه لوړ ارزوي. د هغه په وینا، د انقلاب ایډیالوژیک ماهیت، د رهبرۍ ځواک او د انقلاب له امله رامنځته شوي ژور بدلونونه د دې لامل شوي چې سیاسي نظریه‌پوهان د انقلاب د نظریو لپاره یوه نوې بېلګه وڅېړي.

عمید زنجاني همدارنګه د سید جمال‌الدین اسدآبادي سیاسي افکار د اسلامي نړۍ د دیني فکر د احیا په خوځښتونو، په ځانګړې توګه په اسلامي انقلاب کې اغېزمن بولي؛ له همدې امله، د هغه په اند، اسلامي انقلاب د خپلو عقیدوي، تاریخي او ټولنیزو ریښو په ډېرو برخو کې له نورو اسلامي غورځنګونو سره ورته والی لري، خو په ځینو نورو اړخونو کې ترې توپیر هم لري.

مصباح یزدي په دې باور دی چې د ایران اسلامي انقلاب د الهي پېغمبرانو د لارې دوام دی؛ ځکه چې د انبیاوو د خوځښتونو په څېر یې حق عقاید پر باطلو عقایدو برلاسي کړي، معنویت ته یې پاملرنه کړې او د ټولنې د بېلابېلو پرګنو ترمنځ یې د یووالي د رامنځته کولو هڅه کړې ده. همدارنګه، د ایران اسلامي انقلاب له بهرنیو قدرتونو څخه خپلواک ګڼل شوی او د رهبر ځواک او معنوي نفوذ یې د دې انقلاب له مهمو ځانګړنو څخه شمېرل کېږي.

د توطئې نظریه

په ځینو نظریو کې اسلامي انقلاب د بهرنیو قدرتونو له خوا له مخکې طرحه شوې توطئه بلل شوی دی؛ د صادق زیباکلام په وینا، د دې نظریې پلویان د پهلوي حکومت لوړپوړي چارواکي، د شاه د دربار غړي او د پهلوي رژیم اړوند کسان دي. د دې نظریې له مخې، امریکا، انګلستان او اسرائیل د محمدرضا شاه پر ضد توطئه وکړه او هغه یې له واکه راوپرځاوه، څو د نفتو د بیې د لوړولو، د ایران د صنعتي پرمختګ له امله د لوېدیځ بازارونو د ګواښل کېدو، او د دې لپاره چې ایران د نړۍ پنځم ځواکمن پوځ نه شي، هغه ته سزا ورکړي.

نیکي کِدي په دې باور ده چې د امریکایانو له خوا د رژیم له مخالفانو سره اړیکې او د شاه په ګټه نه مداخله، د شاه د پلویانو لپاره دغه ناسم تصور رامنځته کړ. د هغې په اند، امریکایانو هڅه کوله له امام خمیني سره اړیکې ټینګې کړي، څو د هغه د امریکا ضد دریځ نرم کړي او له دې لارې له یوه ستونزمن وضعیت څخه مطلوبه پایله ترلاسه کړي؛ حال دا چې امریکایانو د رژیم له مخالفانو سره هېڅ ډول مرسته ونه کړه. صادق زیباکلام د توطئې نظریه بې‌دلیله ادعا او د ناسمو فرضیو محصول بللی دی.

زمینې

په انقلاب کې شیعه عقیدې

ویل شوي چې د ایران اسلامي انقلاب په ۱۳۵۷ کې تر ډېره حده د تشیع له تعلیماتو او عقیدو متاثزه و؛ منجمله پر ټولنیز عدالت ټینګار، د صالح انسان رهبري، پر ورځني ژوند د شیعه امامانو د سیرت اغېز او د مهدویت، د فرج د انتظار او د دولسم امام د غیبت په شان مسایلو باندې.

د انقلاب په بهېر کې د امام علی(ع) او امام حسین(ع) په شان شخصیتونه د دینی ګفتمان په رامینځته کولو کې وکارول شول. د امام علي(ع) حکومت له ځینو مفاهیمو له عدالت او ساده ژوند سره غوټه وخوړه او دا مفاهیم په پهلوی حکومت د تنقید لپاره وکارول شول. د امام حسین پاڅون هم د ناصالحو حکومتونو پروړاندې د مقاومت د بېلګې په توګه معرفي شو او د شهادت او مبارزې په شان مفاهیمو د انقلاب په ادبیاتو کې انعکاس وموند.

امام خمیني په خپلو ویناو او پېغامونو کې، د انقلاب پېښې د اسلام د لومړیو وختونو له انقلابي پېښو سره پرتله کولې. او هغه یې د امام حسین(ع) د پاڅون به دوام کې معرفي کاوه. هغه د اسلامي تعلیماتو په تحقق کې د حکومت رول ډېر لوړ ښوده.

انقلابی غونډې چې له مذهبی دستورو، او د انقلاب د شهیدانو د فاتحې یا د اومې او څلویښتۍ له دستورو سره یو ځای ترسره کېدې د خلکو د بسیج او د سیاسی مطالبو د مطرح کولو لپاره به یوې زمینې بدلې شوې.

د امام حسین(ع) د عزادارانو یو انځور چې د عزادارۍ پر علم یې د امام خمیني انځورونه نصب کړي (ځړولي) دي.

د پهلوي په دوره کې د مذهب ضد سیاستونه

د ایران د سیاسي علومو د استاد مصطفی ملکوتیان په وینا، محمدرضا پهلوي، د خپل پلار رضاشاه په څېر، د ایران د خلکو مذهبي فرهنګ ته په سپکه سترګه کتل او داسې اقدامات یې کول چې د اسلامي اصولو او باورونو خلاف وو؛ له دغو اقداماتو څخه د اسلامي هجري لمریز کالهندارې پر ځای د شاهي تاریخ کارول، د ښځو هڅول چې چادري ونه اغوندي او د اسلام‌پالنې پر وړاندې د ملتپالنې بیا راژوندي کول یادولای شو. حکومت هڅه کوله د هخامنشي پاچاهانو له دورې څخه بېلګه واخلي، له اسلام څخه مخکې ملي‌پالنه او هویت بیا ژوندی کړي، او له اسلامي ارزښتونو سره مقابله وکړي.

په ۱۳۵۴ل کال کې د ایران د کلیزې (تقویم) مبدأ له هجري لمریز څخه شاهنشاهي کلیزې ته بدله شوه او د ۱۳۵۵ل کال، د ۲۵۳۵ شاهنشاهي کال په توګه وبلل شو.

رسول جعفریان د حجاب موضوع د اسلامي انقلاب له یوه زمینه جوړوونکوعواملو څخه ګڼلې ده. هغه د رضاشاه له سقوط وروسته د مذهبي خلکو د ازادۍ، د مرتضی مطهري له خوا په ۱۳۴۸ هـ ل کال کې د «مسئله حجاب» کتاب لیکل، او په ۱۳۵۷ هـ ل کال کې د چادري اغوستونکو ښځو د لاریونونو ترسره کېدل د همدې موضوع له اړخونو څخه ارزولي دي. د رسول جعفریان په وینا، د شاه پر ضد د مبارزې په کلونو کې د حجاب موضوع د مبارزینو له مهمو بحثونو څخه وه.‌ ویل شوي چې د پهلوي رژیم د فحشا مرکزونو، قمارخانو، شراب‌خورۍ ځایونو او غیر اخلاقي فلمونو د نندارې له لارې په ټولنه کې بې‌بندوباري او بې خرته ازادي خپروله، چې د شیراز د هنر جشن یې یوه بېلګه وه.

د پهلوي حکومت له خوا د بهائیت ملاتړ

د ایراني بهائیت‌پوه علیرضا روزبهاني په وینا، په مهمو سیاسي، فرهنګي، اقتصادي، پوځي او امنیتي مقامونو کې د بهائیانو حضور د دین‌پالو خلکو لپاره ځوروونکی و. ټولنپوه او د «په ایران کې بهائیت» کتاب لیکوال، سید سعید زاهدزاهداني، بهائیت په ایران کې د دیني اقتدار د ماتولو لپاره د استعماري قدرتونو وسیله ګڼلې ده.هغه باور لري چې هر کله د سیاست یا ټولنې له بنسټونو څخه د دین د لرې کولو موضوع مطرح شوې، بهائیانو پکې فعال رول درلود؛ لکه څنګه چې هم د مشروطیت په دوره او هم په پهلوي دورې کې د دین او روحانیت پر ضد د مبارزې لپاره د بهرنیو ځواکونو او بهائیانو همکاري په څرګنده توګه لیدل کېږي.

د رسول جعفریان د راپور له مخې، د پهلوي رژیم په دوره کې بهائیت د وخت د حکومت په ملاتړ وده وکړه، او یو بهائي کس (هویدا) د ایران لومړی وزیر شو او لسګونو نورو بهائیانو هم مهم دولتي مسئولیتونه ترلاسه کړل. د جمشید آموزګار، چې د ۱۳۵۶ تر ۱۳۵۷ هـ ل کلونو پورې د ایران لومړی وزیر و، په وینا، خلکو هویدا د بهائیانو او یهودیانو استازی باله، او همدې موضوع د پهلوي رژیم د سقوط په لاملونو کې رول درلود. د جعفریان په وینا، امام خمیني د بهائیت د پراختیا اصلي عامل د پهلوي رژیم باله؛ له همدې امله، د هغو کسانو پر خلاف چې له بهائیت سره یې مستقیمه مبارزه غوره کړې وه، هغه خپل هدف د پهلوي رژیم مقابله وټاکله؛ ځکه د پهلوي رژیم له نسکورېدو سره بهائیت هم کمزوری او له منځه ولاړ.

په پهلوي رژیم کې ناوړه اقتصادي ګټې اخیستنې

د ډېری نظرخاوندانو له نظره، د پهلوي کورنۍ پراخ مالي فساد د خلکو د انقلاب له مهمو عواملو څخه و. جان فوران پهلوي رژیم داسې نظام بولي چې په اقتصادي فساد، رشوت‌اخیستنه او شتمنۍ راټولولو کې ډوب و. د آبراهامیان له قوله، د یوه لوېدیځ اقتصادپوه د معلوماتو له مخې، د پهلوي رژیم په وروستیو کلونو کې شاوخوا دوه میلیارده ډالر په مستقیم ډول د نفتو له عوایدو څخه د شاهي کورنۍ د غړو بهرنیو بانکي حسابونو ته انتقال شوي وو. یوازې د ۲۵۰۰ کلنې شاهي واکمنۍ د بنسټ د لمانځلو په مراسمو کې، چې د ایران د لومړۍ شاهي سلسلې د جوړېدو په مناسبت ترسره شوي وو، هغه مهال حکومت سل میلیونه ډالر لګښت وکړ. پر محمدرضا شاه او د هغه له کورنۍ سربېره، دولتي چارواکي هم په پراخ مالي فساد کې ښکېل وو.

د محمدرضا پهلوي د خور، شمس پهلوي لپاره د مرکزي بانک له حساب څخه د اسعارو د ایستلو اړوند سند.

د مرکزي بانک له حساب څخه د محمدرضا پهلوي د خور شمس پهلوي لپاره د اسعارو د ایستلو اړوند سند.د آبراهامیان په وینا، که څه هم د پهلوي دربار خپله شتمني په رسمي ډول نه اعلانوله، خو لوېدیځو سرچینو د هغوی شتمني د پنځو او شلو میلیارده ډالرو ترمنځ اټکلوله. آبراهامیان د دې شتمنۍ اصلي سرچینې په څلورو برخو وېشي:۱. هغه کرنیزې ځمکې چې رضا شاه او محمدرضا پهلوي تر خپل واک لاندې راوستې وې؛ ۲. د پهلوي کورنۍ د غړو بهرنیو بانکي حسابونو ته د نفتو د عوایدو د یوې لویې برخې انتقال؛۳. د دولتي بانکونو له لویو پورونو څخه په استفادې پراخه سوداګري؛۴. پهلوي بنسټ (فاونډیشن)، چې لسګونه شرکتونه، فابریکې او بانکونه یې تر خپل چتر لاندې لرل.

پایلې او لاسته راوړنې

صادق زیباکلام د اسلامي انقلاب اغېزې او پایلې په سیمه‌ییزه کچه او د ایران د ټولنیزو جوړښتونو په بنسټیزو بدلونونو کې بې‌سارې بللې دي. د انقلاب له پایلو څخه دا موارد یاد شوي دي:د اسلام د یوه جامع او ټولنیز مکتب په توګه معرفي کول، واک ته د اسلام‌پالو رسېدل، د اسلامي مذاهبو د نږدېوالي د فکر بیا راژوندي کول او د مسلمان ملتونو ترمنځ یووالی؛ د دولتونود اړتیا زیاتېدل چې دیني او ولسي مشروعیت ترلاسه کړي، سیاسي خپلواکي او د بهرنیو قدرتونو له نفوذ څخه خلاصون، د خپلواکۍ غوښتنې او د استکبار ضد فرهنګ خپرول، د دین او سیاست د متقابلې اړیکې څرګندول د نړۍ د حاکم دوه قطبي نظام بې‌اعتباره کېدل او اسلامي ویښتیا لپاره د زمینې برابرول

د ایران د اسلامي جمهوریت د نظام جوړېدل

د اسلامي انقلاب په بریا سره، په ایران کې شاهي نظام نسکور شو او یو دیني حکومت د نوي ډول ولسواکۍ له بېلګې سره، چې دیني ولسواکي بلل کېږي، او د ولایت فقیه پر محور ولاړ و، رامنځته شو. ایران ته د امام خمیني له راستنېدو څو ورځې وروسته، هغه د خلکو د ملاتړ پر بنسټ مهدي بازرګان د لنډمهاله حکومت د جوړولو لپاره وګماره څو د ټولپوښتنې له لارې د حکومت ډول مشخص شي. د ۱۳۵۸ هـ ل د وري په ۱۱مه او ۱۲مه د ټولپوښتنې په ترسره کېدو سره، د رایه ورکوونکو اکثریت، چې ۹۸٫۲ سلنه رایې یې جوړولې، د اسلامي جمهوریت د نظام د جوړېدو لپاره مثبتې رایې ورکړې.

د ایران د اسلامي جمهوریت له جوړېدو وروسته د آیت‌الله خوئي پیغام ، چې پکې د خلکو د خپل برخلیک د ټاکلو حق او د اسلامي حکومت په جوړولو کې د هغوی ګډون ستایل شوی دی

د اساسي قانون د تدوین لپاره د خبرګانو جرګه د ۱۳۵۸ هـ ل د زمري په ۱۲مه جوړ شو. د دې مجلس غړو د همدغه کال د لړم په ۲۴مه د اساسي قانون وروستۍ طرحه په ۱۲ څپرکو او ۱۷۵ مادو کې بشپړه کړه او د لیندۍ په ۴مه یې د انقلاب مشر ته وسپارله. دغه قانون د امام خمیني په امر د ۱۳۵۸ هـ ل د لیندۍ په ۱۱مه او ۱۲مه ټولپوښتنې ته وړاندې شو او د ګډون کوونکو د ۹۵ سلنه رایو (د شرایطو لرونکو کسانو د ۷۵ سلنه ګډون) په ترلاسه کولو سره تصویب شو.

په اساسي قانون کې اثناعشري (دولس امامي) شیعه مذهب د ایران د رسمي مذهب په توګه وپېژندل شو، او د اسلامي قوانینو او مقرراتو ترڅنګ، پر نورو فرهنګي او ارزښتي چارو لکه شورا، امر بالمعروف او نهی عن المنکر هم ټینګار وشو. د اساسي قانون په سریزه کې د دې قانون رسالت او دنده د اسلامي انقلاب د عقیدوي بنسټونو تحقق او د داسې انسانانو د روزنې لپاره د مناسب چاپېریال برابرول بلل شوي چې لوړ او نړیوال ارزښتونه ولري.. همدارنګه، د اساسي قانون په سریزه کې راغلي چې اساسي قانون باید په ایران کې دننه او بهر د انقلاب د دوام زمینه برابره کړي، او د هر ډول فکري او ټولنیز استبداد او اقتصادي انحصار مخنیوی تضمین کړي.

همدارنګه وګورئ: د ایران د اسلامي جمهوریت نظام او د ایران د اسلامي جمهوریت اساسي قانون

د مسلمانانو د دیني او سیاسي هویت بیا راژوندي کول

د ځینو لیکوالانو په وینا، اسلامي انقلاب دین بېرته ټولنیزې صحنې ته راوست؛ لکه څنګه چې د رنسانس په دوره کې دین له ټولنیزې صحنې څخه لرې شوی و. په ایران کې دیني شعایر او د دیني زده‌کړو غونډې پراخې شوې، په ټولنه کې د ښځو مقام لوړ شو او اسلامي ارزښتونه بیا راژوندي شول.

د ایراني څېړونکي او لیکوال حمید پارسانیا په وینا، د ایران انقلاب د مسلمانانو د دیني هویت د بیا راژوندي کېدو په بهیر کې یو تاریخي پړاو رامنځته کړ. د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې د اسلامي احکامو د پلي کېدو لپاره، لکه حجاب او د شرابو او غیر اخلاقي فلمونو پر وړاندې د مبارزې په اړه، تبلیغات او لاریونونه رامنځته شول. د اسلامي کتابونو او خپرونو شمېر او چاپ ډېر زیات شو. د ایران د مشرانو، په ځانګړې توګه د امام خمیني، فکري، سیاسي، فقهي او اخلاقي نظریات په اسلامي هېوادونو کې خپاره شول او د څوارلسمې هجري لمریزې پېړۍ له څلوېښتمې لسیزې څخه مذهب په جدي ډول سیاست ته داخل شو. د قدس او فلسطین د آزادۍ آرمان او ایډیال په نړۍ کې لا پیاوړی شو.

د ایران انقلاب د شیعه‌وو د مذهبي هویت د بیا راژوندي کوونکي په توګه هم معرفي شوی دی. د شیعه‌وو د مذهبي هویت د بیا راژوندي کېدو له بېلګو څخه د هغوی د سیاسي او دیني پوهاوي زیاتوالی، د منسجمو سیاسي جوړښتونو رامنځته کول، له انفعالي حالت څخه وتل او د شیعه‌وو فعال رول لوبول، او د علميه حوزو او دیني مرکزونو پراختیا یاد شوي دي.

د شیعه مذهب او اسلام‌پالنې پراختیا

په لندن کې د امام خمیني په کنفرانس کې د ابراهیم زکزاکي وینا. ابراهیم زکزاکي او د نایجریا میلیونونه خلک د ایران د اسلامي انقلاب او امام خمیني تر اغېز لاندې شیعه شول.

د شیعه مذهب پراختیا او په اسلامي نړۍ او سیمه کې د تشیع او ایران د اهمیت زیاتېدل د اسلامي انقلاب له مهمو اغېزو څخه شمېرل شوي دي. د رسول جعفریان په نظر، د امام خمیني د شخصیت جاذبه او د هغه استعمار ضد دریځونه د شیعه مذهبي عقیدې له مخې تعبیر شول او د شیعه مذهب د خپرېدو لامل وګرځېدل. د شیعه مکتب خبره او ګفتمان نړیوال شو او هغه ډلې چې د مذهب پر وړاندې یې دریځ درلود، منزوي شوې. مذهبي ځواکونه پیاوړي شول او روڼ‌اندیز خوځښتونه د انفعال حالت ته ولاړل. د جعفریان په وینا، له اسلامي انقلاب وروسته په لوېدیځو څېړنیزو مرکزونو کې د شیعه‌پېژندنې څېړنو اهمیت پیدا کړ او نوې څېړنې ترسره شوې.

د اسلامي انقلاب په بریا سره، په اسلامي او غیر اسلامي هېوادونو کې د اسلام‌پالنې نوې څپه رامنځته شوه او غیر مسلمانانو هم د اسلام د ایډیالوژۍ د پېژندلو هڅه پیل کړه.د بېلګې په توګه، د ځینو راپورونو له مخې، په فرانسې کې له اسلامي انقلاب وروسته اسلام‌پالنې وده وکړه، او په دغه هېواد کې د مسلمانانو د عبادت ځایونه په۱۹۷۰م کال کې له ۲۳ ځایونو څخه تر ۱۹۹۲م کال پورې له ۱۲۰۰ څخه زیات شول؛ همدارنګه په سویډن کې د مسلمانانو شمېر په ۱۹۷۶م کال کې له ۱۶ زرو کسانو څخه په ۱۹۹۵م کال کې ۲۰۰ زرو کسانو ته ورسېد.

د اسلامي هېوادونو له خوا له انقلابه بېلګه اخیستل

د ځینو څېړونکو په وینا، د اسلامي انقلاب له رامنځته کېدو او په ایران کې د شیعه واکمنۍ له جوړېدو وروسته، شیعه او سني اسلامي خوځښتونو اسلامي انقلاب خپله بېلګه وګرځوله او د موجود حالت پر وړاندې د مبارزې روحیه د نورو هېوادونو مسلمانانو ته هم انتقال شوه. په سیاسي مبارزو کې د جهاد ته ګروهنه زیاته شوه او اسلامي خوځښتونو جهاد، شهادت او ایثار د خپلو اساسي اصولو په توګه ومنل.

د حزب الدعوه بنسټګر حسن شُبّر په وینا، په نجف کې د امام خمیني له خوا د ولایت فقیه د بحثونو مطرح کولو د عربو حوزوي روڼ‌اندو، لکه حزب الدعوه او سید محمدباقر صدر، پر فکر اغېز وکړ. سید محمدباقر صدر د ایران د اسلامي انقلاب له اغېز اخیستنې وروسته په عراق کې د الدعوة الاسلامیة خوځښت مشري پر غاړه واخیسته.

د انقلاب له بریا لږ وروسته، د سعودي عربستان شیعه‌وو په ځینو ښارونو، لکه قطیف، کې لاریونونه وکړل.. د سعودي د شیعه‌مېشتو ښارونو په جوماتونو کې خلکو د سعودي شاهي کورنۍ پر ضد اعلامیې خپرولې او ویناوالو د حکومت پر ضد خبرې کولې.. په ۱۳۵۸ هـ ل کال کې د سعودي عربستان د احساء شیعه‌وو د لومړي ځل لپاره په ښکاره توګه د عاشورا د زیارت مراسم ترسره کړل. د ځینو راپورونو له مخې، په سعودي عربستان کې د ۵۸ هـ ل کال د عاشورا په مراسمو کې څلور سوه زره کسانو ګډون کړی و. د اسلامي انقلاب اغېز یوازې د سعودي عربستان تر شیعه‌وو محدود نه و، بلکې اهل سنتو ته یې هم جاذبه درلوده؛ لکه څنګه چې په ۱۴۰۰ق کال کې. د وسلوالو بنسټپالو له خوا د مسجدالحرام نیول هم په همدې چوکاټ کې تفسیر شوي دي.

سره له دې، د عراق او سعودي عربستان هغه مهال حکومتونو د ایران د انقلاب تجربې ته په کتو، ځینې سیاستونه عملي کړل څو د شیعه‌وو د اعتراضونو مخه ونیسي. صدام باور درلود چې محمدرضا شاه د امام خمیني په نه وژلو کې تېروتنه کړې وه؛ له همدې امله یې سید محمدباقر صدر، چې هغه یې خپل تر ټولو ستر مخالف باله، وواژه او په عراق کې یې د انقلاب د رامنځته کېدو مخه ونیوله. ویل شوي چې سید محمدباقر صدر په بشپړ ډول د ایران د انقلاب ملاتړ کاوه او خلک یې وسله‌والې مبارزې ته هڅول.

له ایران سره د عراق د جنګ زمینه برابرېدل

ویل شوی چې په ایران کې د اسلامي انقلاب په کامیابۍ سره، له سیمې د بهرو قدرتونو انډول په امریکا پورې د سیمې د یو ډېر نزدې او پییلي دولت به نسکورېدو سره ګډوډ شو. دا ګډوډی په تهران کې د امریکا د سفارت د نیول کېدو په پېښې سره اوج ته ورسید. د ایران د نوي نظام په ړنګولو کې د امریکا او عراق د ګټو نزدې کېدل، د انقلاب د صادرېدو تر آیډیا لاندې د ایران له اسلامی انقلابه د عراق د شیعیانو له اغېزمنلو څخه د بعث د حکومت وېره او د عراق دا تصور چې له انقلابه وروسته د ایران سیاسی نظام او پوځ کمزوری شوی، هغه عوامل وو چې د صدام حسین حکومت یې له ایران سره د جنګ په فکر کې کړ.

په انقلاب کې فعالې ډلې او کسان

د ایران په اسلامي انقلاب کې بېلابېلې ډلې او سیاسي مفکورې حضور درلود؛ لکه د تودې ګوند، ملي جبهه، د آزادۍ نهضت، روحانیت او مجاهدین خلق. د جان فوران په وینا، ټول مشهور څېړونکي په دې باور دي چې د ایران انقلاب د ټولنې د بېلابېلو طبقو د ائتلاف پایله وه.. آن دا هم ویل شوي چې ټول نظریه‌پردازان په دې موضوع اتفاق نظر لري چې د ایران انقلاب د ټولنې د ټولو قشرونو د ګډون له پلوه، د نورو انقلابونو په پرتله یوه استثنايي پدیده وه.

رهبري

اصلي مقاله: سید روح الله موسوي خمیني

سید روح‌الله موسوي خمیني، چې د شیعه‌وو له مراجعو څخه و، د اسلامي انقلاب مشري پر غاړه واخیسته او نور مراجع یې هم له ځان سره ملګري کړل. د آیت‌الله بروجردي له مړینې وروسته، په ایران کې واحد مرجعیت رامنځته نه شو، او سید محمدهادي میلاني، سید محمدکاظم شریعتمداري او سید روح‌الله خمیني د تقلید د مراجعو په توګه مطرح شول، چې له دوی څخه امام خمیني د پهلوي رژیم پر ضد د خپلو مخالفتونو له امله ډېر مشهور شو. البته امام خمیني تر دې مخکې هم (په ۱۳۲۳ل. کال کې) خلک د حکومت پر ضد پاڅون ته بللي وو. امام خمیني د اسلامي حکومت د نظریې په بیانولو سره څرګنده کړه چې هغه یوازې د پهلوي د واکمنۍ د نسکورولو فکر نه درلود، بلکې د اسلامي حکومت د جوړولو په لټه کې هم و.

د ۱۳۵۷ل. کال د سلواغې په ۱۲مه، ایران ته له راستنېدو وروسته د تهران په بهشت زهرا کې د امام خمیني وینا.

د انقلاب په بهیر کې، امام خمیني د ټولو مبارزو ډلو لپاره جاذبه درلوده او ټولو د هغه مشري منلې وه؛ اسلامي جریانونو هغه مذهبي ـ سیاسي مشر باله. مجاهدین خلق، چې له بنسټیزو فکري ستونزو سره مخ وو، په ظاهره یې د امام پر ضد کوم حرکت نه کاوه. د تودې ګوند پاتې شونو او چپي ډلو امام خمیني ته د امپریالیزم ضد مشر په سترګه کتل. د ملي فکر لرونکو کسانو او د روڼ‌اندو پراخې طبقې هم په عمل کې د هغه مشري منلې وه. یرواند آبراهامیان په دې باور دی چې د امام خمیني ساده ژوند، له ظالمانو سره د جوړجاړي نه کول، او یوازې هغو موضوعاتو ته پام کول چې د د ټولو مخالفو ډلو لپاره د ناخوښۍ سبب وې (له اختلافي موضوعاتو څخه ډډه کول)، د هغه د محبوبیت او د انقلاب د بریا په ترلاسه کولو کې ټاکونکی رول درلود.

د صادق زیباکلام په وینا، امام خمیني اسلام ته د لوړو زده‌کړو لرونکو کسانو د بېرته راګرځېدو نوې څپه په پراخه کچه پیاوړې کړه، او د مذهب او سیاست، او همدارنګه د مذهب او حکومت ترمنځ د اړیکو په اړه یې تاریخي بدلونونه رامنځته کړل. امام خمیني له شپاړسو میاشتو کوڅه‌ییزو نښتو، شپږو میاشتو ولسي لاریونونو او پنځو میاشتو د کارګرانو له اعتصابونو وروسته ایران ته راستون شو. د انقلاب له بریا وروسته، امام خمیني او د هغه فکري ځواکونه واک ته ورسېدل، او په مقابل کې د امام مخالف کسان او ډلې د کمزورۍ پر لور ولاړې؛ لکه ملي جبهه، غیرمذهبي چپي ډلې، د دیني اقلیتونو ډلې، او آن د شریعتمداري په څېر لوړپوړي روحانیان. آبراهامیان د امام خمیني اصلي ټولنیز ملاتړ بازاریان او روحانیان معرفي کړي دي.

انقلابي عالمان

د آیت‌الله بروجردي له مړینې وروسته، د امام خمیني په مشرۍ د شیعه‌وو مرجعیت په سیاست کې نوی بهیر غوره کړ، او د روحانیانو دوو ډلو په جدي ډول د هغه ملاتړ وکړ چې په پایله کې یې انقلاب بریالی شو. لومړۍ ډله، چې ساواک هغوی افراطي بلل، هغه کسان وو چې سره له دې چې علمي فعالیتونه یې کول، خو له سیاسي پلوه ډېر عمل‌پال وو؛ له دغو کسانو څخه حسینعلي منتظري، سید محمدرضا سعیدي، سید علي حسیني خامنه‌اي، اکبر هاشمي رفسنجاني، فضل‌الله محلاتي، محمدرضا مهدوي کني، ابوالقاسم خزعلي، محمد یزدي، صادق خلخالي، سید علي اندرزګو، او علي‌اکبر مشکیني یادولی شو. د قم د حوزې یو شمېر مخکښو استادانو، چې له یو بل سره همفکره وو، د «جامعه مدرسین» بنسټ کېښود. په تهران کې هم هغو روحانیانو، چې د جامعه مدرسین په څېر فکر یې درلود، د «جامعه روحانیت» بنسټ کېښود.

د انقلاب له بریا وړاندې په حسینیه ارشاد کې د مرتضی مطهري د وینا انځور.

د انقلابي عالمان بلې ډلې تر ډېره پر فرهنګي چارو، د دیني فکر پر بیا راژوندي کولو او د انقلاب د فکري بنسټونو پر تبیین تمرکز درلود؛ له دغو کسانو څخه مرتضی مطهري، سید محمد حسیني بهشتي، محمدتقي فلسفي، محمدتقي جعفري، محمد امامي کاشاني، محمدجواد باهنر، محمدتقي مصباح یزدي او محمد مفتح یادولی شو. له مطهري او بهشتي څخه د انقلاب د نظریه‌وړاندې کوونکو په توګه یادونه کېږي. مرتضی مطهري تر دې چې د یوه سیاسي شخصیت په توګه وپېژندل شي، د فلسفي او فقهي ښوونو پر بنسټ یو فرهنګي شخصیت و. مرتضی مطهري په ۱۳۴۶ل کال کې له خپلو همفکرانو سره یو ځای «حسینیه ارشاد» تأسیس کړه او هلته یې مذهبي ـ سیاسي بحثونه کول او یو ډول انقلابي مذهبي فکر یې خپراوه.

د دې ډلې له نورو فعالیتونو څخه د ښوونځیو لپاره د دیني کتابونو لیکل، د «دین او دانش» ښوونځي جوړول (د ملي او مذهبي ښوونځیو په مقابل کې)، مطبوعاتي فعالیتونه، په دیني مجلو (لکه «مکتب اسلام») کې د مقالو لیکل، د ویناوو لپاره د مبلغینو استول، او د فرهنګي بنسټونو (لکه «مؤسسه در راه حق» او «دارالتبلیغ») جوړول یادولی شو.

ویل شوي چې د ۱۳۵۶ او ۱۳۵۷ل. کلونو په ترڅ کې ډېری ځوان روحانیان د امام خمیني له افکارو او لارښوونو ژور اغېزمن شوي وو. په همدې کلونو کې روحانیت د انقلاب بې‌سیاله مشر وګرځېد. د اسلامي انقلاب له بریا وروسته، هغه روحاني قشر چې د امام خمیني ملاتړ یې کاوه، واک ته ورسېد، که څه هم ځینو لوړپوړو دیني عالمانو د روحانیت له لوري د مستقیمو حکومتي مسؤلیتونو له منلو سره مخالفت کاوه.

د ایران په ښارونو کې عالمان

ځینو عالمانو د نفوذ محدوده ساحه لرله او د هغوی فعالیتونه یوازې یوه ولایت یا ښار ته محدود وو؛ له دغو عالمانو څخه سید محمدهادي میلاني او سید حسن قمي په مشهد کې، بهاءالدین محلاتي او سید عبدالحسین دستغیب په شیراز کې، عبدالرحیم رباني شیرازي په قم کې، سید اسدالله مدني او سید محمدعلي قاضي طباطبایي په تبریز کې، محمد صدوقي په یزد کې، او سید حسین خادمي په اصفهان کې یادولای شو.

دیني روڼ‌اندي

له ښي څخه چپ ته: سید محمود طالقاني، مهدي بازرګان او مرتضی مطهري.

د ایران د اسلامي انقلاب د غورځنګ په بهیر کې، د دیني روڼ‌اندۍ نظریه د دین او ماډرنزم د ګډ ژوند پر ټینګار ولاړه وه، چې په ځانګړې توګه د آزادۍ نهضت ګوند په چوکاټ کې یې بڼه وموندله. مهدي بازرګان، سید محمود طالقاني او علي شریعتي د دې نظریې له مخکښو څېرو څخه وو، چې ملي ـ مذهبي ګروهنه یې درلوده او دیني روڼ‌اندو ځواکونو د آزادۍ غورځنګ په چوکاټ کې د شاه پر ضد فعالیت کاوه.

معاصر لیکوال حداد عادل په دې باور دی چې د انجنیر مهدي بازرګان اصلي اغېز په پوهنتونونو او د نوې زده‌کړې لرونکو ترمنځ دا و چې د دین د علمي والي په اثبات سره یې له اسلام څخه دفاع وکړه؛ ځکه پوهنتوني زده‌کړه‌والو داسې انګېرله چې د لوېدیځو علمونو او تمدن لازمه له دین څخه مخ اړول دي. د رسول جعفریان د راپور له مخې، د بازرګان کتاب «راه طی‌شده» د څو لسیزو لپاره د خلکو په دین‌پېژندنه کې مهم رول ولوباوه او پر ځوانانو، په ځانګړې توګه پر محصلینو او د مجاهدین خلق د سازمان پر فکري بهیر یې ژور اغېز پرېښود.

سید محمود طالقاني، چې یو مشهور روحاني او د آزادۍ غورځنګ له مشرانو څخه و، له نورو مذهبي عالمانو سره توپیر درلود؛ ځکه هغه د ملي جبهې ملاتړ کاوه. هغه د مذهبي او غیرمذهبي ډلو ترمنځ د اړیکې کړۍ وه. د اهل سنتو لږکیو او همدارنګه چپي ډلو د خپلو غوښتنو د مطرح کولو لپاره هغه ته مراجعه کوله. که څه هم طالقاني د انقلاب له منځلارو شخصیتونو څخه ګڼل شوی، خو ویل شوي چې د انقلابي فضا په لا تودېدو سره اړ شو چې خپل دریځونه امام خمیني ته لا نږدې کړي. رسول جعفریان د طالقاني اهمیت تر دې بریده ګڼي چې د اسلامي انقلاب په غورځنګ کې یې هغه د اسلامي فکر په تاریخ کې د یوه ځانګړي فکري جریان بنسټ‌اېښودونکی بللی دی. د هغه سیاسي فعالیت د ۱۳۲۰ لسیزې له پیل څخه نږدې نیمه پېړۍ دوام وکړ. طالقاني په مسجد هدایت کې ډېر کلونه د دین تبلیغ او ترویج کاوه؛ هلته یې د قرآن د تفسیر غونډې جوړولې او د حکومت پر ضد یې په توندو الفاظو خبرې کولې.

د حسینیه ارشاد په تالار کې د علي شریعتي د وینا انځور.

د ډېرو څېړونکو په باور، د علي شریعتي نظریو او لیدلورو د ۱۳۵۷ل کال د سلواغې د اسلامي انقلاب په رامنځته کېدو کې مهم رول درلود. جان فوران د انقلاب په بهیر کې د شریعتي مقام له امام خمیني وروسته په دوهم کتار کې بللی دی. ځینو د ۱۳۵۰ لسیزې د ایران فکري او ادبي فضا د شریعتي اړوند بللې ده. د صادق زیباکلام د راپور له مخې، شریعتي د اسلام‌پالنې او اسلام ته د لېوالتیا څپه لا پراخه کړه او د دین جذابیت یې نه یوازې د محصلینو او لوستو کسانو ترمنځ، بلکې د ټولنې نورو قشرونو ته هم ورساوه. له همدې امله، شریعتي کله د «انقلاب ښوونکی» او کله هم د انقلاب نظریه‌پرداز بلل شوی دی.

د شریعتي ډېری مخاطبان ځوان روڼ‌اندي او انقلابیان وو. د نیکي کدي په وینا، علي شریعتي د انقلابي پاڅون لپاره د ځوانانو په چمتو کولو کې ډېر اغېز درلود. په حسینیه ارشاد کې د شریعتي ویناوې، د دې ترڅنګ چې د غږیزو ټیپونو په بڼه خلکو ته رسېدې، د جزوو په بڼه هم چاپ او خپرېدلې. د ۱۳۵۷ل. کال د سلواغې تر انقلاب مخکې، د هغه نږدې سل کتابونه او یا جزوې چاپ شوې.‌ د اعتراضي لاریونونو پر مهال، د هغه انځور د امام خمیني د انځور ترڅنګ لېږدول کېده. شریعتي له روڼ‌اندو سره مرسته کوله چې د خپل اسلامي هویت له پرېښودو پرته، خپلو فکري پوښتنو ته ځوابونه ومومي.

همدارنګه وګورئ: مهدي بازرګان, سید محمود طالقاني, او علي شریعتي

د وسلوال لیدلوری پلوي ډلې او سازمانونه

د اسلامي انقلاب د نهضت په بهیر کې، ځینو ډلو او اشخاصو وسله‌والې مبارزې ته مخه کړه؛ لکه فدائیان اسلام او د ایران د مجاهدینو خلق سازمان. فدائیان اسلام د اسلامي قوانینو د پلي کولو او د اسلامي حکومت د جوړولو په موخه رامنځته شول. رسول جعفریان، فدائیان اسلام یو مذهبي ـ انقلابي جریان ګڼي چې د ۱۳۲۴ څخه تر ۱۳۳۴ل. کلونو پورې یې د ایران په سیاسي او مذهبي ډګر کې ژور اغېز پرېښی و. د جعفریان په وینا، که د ایران اسلامي انقلاب یو دودپال، د لوېدیځ‌پالنې ضد او د اسلام د ځایناستي خوځښت په توګه وپېژندل شي، نو فدائیان اسلام باید د همدې تفکر له مهمو کړیو څخه وشمېرل شي. د فدائیان اسلام د ټولنې انګېزه یوازې سیاسي نه وه، بلکې د هغوی لومړنی حرکت یو دیني حرکت و. د محمدتقي مصباح یزدي په باور، د فدائیان اسلام ټولنې د خپلو انقلابي فعالیتونو له لارې د نفتو د صنعت د ملي کېدو زمینه برابره کړه او د اسلامي انقلاب بهیر یې چټک کړ.

د جعفریان به وینا د مجاهدین خلق سازمان د آزادۍ غورځنګ د یو شمېر تندلارو ځوانانو له خوا، چې د نړۍ له انقلابي ـ مارکسیستي خوځښتونو اغېزمن شوي وو، د وسله‌والې مبارزې له تګلارې سره رامنځته شو. محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن او علي‌اصغر بدیع‌زادګان، چې د آزادۍ غورځنګ غړي وو، د غورځنګ د مشرانو له مصالحه‌پالې تګلارې سره د مخالفت له امله، په ۱۳۴۴ل کال کې د ایران د مجاهدینو خلق چریکي سازمان بنسټ کېښود. د دې سازمان ځانګړنه د هغوی انقلابي ـ اسلامي ـ مارکسیستي ایډیولوژي وه. د آبراهامیان د راپور له مخې، که څه هم د ۱۳۵۰ لسیزې په ترڅ کې د دې سازمان چریکي مبارزې یوازې په خپل سر ونه توانېدې چې د دوی غوښتل شوی انقلاب رامنځته کړي، خو د اسلامي انقلاب په بهیر کې یې د پام وړ اغېزې پرېښودې..

د مجاهدین خلق سازمان د شاهي نظام د ۲۵۰۰ کلن جشن له مراسمو سره هممهاله پټو پوځي عملیاتو ته لاس واچاوه؛ په داسې ډول چې د ۱۳۵۰ لسیزې پر مهال یو شمېر امریکايي پوځیان د همدې سازمان له خوا ووژل شول. د دې سازمان له نورو وسله‌والو عملیاتو څخه د اشرف پهلوي د زوی (چې د محمدرضا شاه خوریی و) د ناکام ترور هڅې، د ریچارډ نیکسن (امریکايي سیاستوال) د سفر پر مهال د چاودنیزو عملیاتو ترسره کول،، د هېواد د شهربانۍ د زندانونو د ادارې د رئیس ترور، او د ګډې خرابکارۍ ضد کمېټې د یوه قوماندان ترور یادولای شو.

همدارنګه وګورئ: د فدائیان اسلام ټولنه او د ایران د مجاهدین خلق سازمان

ښځې

د ایران د انقلاب تاریخ‌پوهان په سیاسي لاریونونو او انقلابي فعالیتونو کې د ښځو ګډون ډېر اغېزناک بولي؛ ویل شوي چې د ایران په انقلاب کې د ښځو رول له هغو نویو موضوعاتو څخه دی چې د انقلاب د رامنځته کېدو د لاملونو ټولنپوهنې ته داخل شوی دی. امام خمیني په مظاهرو کې د ښځو ګډون یو شرعي او دیني مکلفیت باله. همدارنګه ویل شوي چې د امام خمیني له خوا د سیاسي اسلام د ګفتمان پراختیا د ښځو د ټولنیزې پانګې په پیاوړتیا کې اغېزناکه وه.

ښځو د نارینه‌وو په څېر په مظاهرو کې ګډون کاوه، زنداني کېدې، او کله ناکله د پهلوي رژیم له خوا شکنجه کېدې او آن په ځینو مواردو کې وژل کېدې. ویل شوي چې د ۱۷ وږي د پېښې ډېری شهیدان ښځې وې. کله چې د رژیم د تاوتریخوالي ګواښ زیاتېده، نو چادري ښځې د مظاهرو په لومړیو کتارونو کې درېدې، څو د پولیسو ځواکونه له ستونزمن حالت سره مخ کړي. له انقلابي ښځو څخه عاتقه صدیقي (د شهید رجایي مېرمن)، منیره ګرجي‌فرد، بانو امین او طاهره دباغ یادولای شو.

د انقلاب پر وړاندې د شیعه عالمانو دریځ

د رسول جعفریان د شننې له مخې، د ۱۳۴۰ لسیزې په ترڅ کې د لومړۍ درجې شیعه عالمانو د سیاست او دین په اړه درې لیدلوري لرل: ۱. په سیاست کې له لاسوهنې څخه ډډه کول، ۲. له حکومت سره له سختې مبارزې څخه ډډه کول، خو د فساد له څرګندو نښو سره مخالفت، ۳. په سیاسي ډګر کې فعاله ونډه اخیستل. په ځینو نورو وېشونو کې د هغو درباري روحانیانو یادونه هم شوې چې د پهلوي رژیم په خدمت کې وو او د شاه د واک د ساتنې لپاره یې نظريې جوړولې. رسول جعفریان دغه ډله عالمان نه د لومړۍ او دوهمې درجې عالمانو په کتار کې راولي، بلکې هغوی د درېیمې او څلورمې درجې عالمانو په ډله کې شمېري.

ویل شوي چې په سیاسي او ټولنیز ډګر کې د شیعه فقیهانو د کړنو توپیر د حکومت او د فقیهانو د واک د حدودو په اړه د هغوی د فقهي لیدلوري له امله و، او یا هم د احتمالي زیانونو، د اغېزمنتیا او بریا لپاره د کافي ځواک د نشتوالي له کبله و. د همدې اختلاف له امله، ځینو فقیهانو د سیاسي واکمنیو پر وړاندې د سیاست په چارو کې د ګډون له لارې هڅه کوله چې د حکومت سیاسي واک محدود کړي؛ خو یوې بلې ډلې له سیاسي چارو څخه د ځان ساتلو لپاره تقیه غوره کړې وه او له حکومت څخه یې واټن ساته. د سیاست په ډګر کې د فقیهانو د فعالیت د کچې له مخې، د اسلامي انقلاب پر وړاندې د شیعه عالمانو د دریځونو بېلابېل ډولونه وړاندې شوي دي؛

د سیاست په ډګر کې فعال شتون

ځینې فقیهان په جدي توګه د سیاست ډګر ته داخل شول او له واک څخه د پهلوي رژیم د ګوښه کولو لپاره یې پراخ فعالیتونه پیل کړل؛ لکه امام خمیني او د حسین بروجردي او محقق داماد ډېری شاګردان.

د رسول جعفریان په وینا، سید محمدهادي میلاني له امام خمیني وروسته په سیاسي او مبارزاتي دریځونو کې دوهم شخصیت و. له همدې امله، د امام له نیول کېدو وروسته، له هغه وغوښتل شول چې د انقلاب د دوام لپاره قم ته ولاړ شي.‌ میلاني په خراسان کې ډېر نفوذ درلود، تر دې چې هغه ته یې «بې‌تاجه او بې‌تخته سلطان» ویل. هغه خپل سیاسي فعالیت یوازې مشهد ته محدود نه کړ، او په ۱۳۴۲ل کال کې د امام خمیني د نیول کېدو پر مهال یې د هغه د آزادۍ لپاره د تقلید د مراجعو مشري پر غاړه واخیسته. د شاهي رژیم پر وړاندې د میلاني دریځ د نورو مراجعو په پرتله ډېر سخت و؛ آن تر دې چې هغه سپهبد قرني، چې د پوځ له قوماندانانو څخه و، ته اجازه ورکړې وه چې شاه ترور کړي.‌ خو له څه مودې وروسته د میلاني سیاسي فعالیتونه کم شول او ورو ورو یې له سیاست څخه ځان جلا کړ.

سید محمدصادق روحاني هم له هغو ځوانو مراجعو څخه و چې د پهلوي رژیم پر ضد یې توند دریځونه درلودل او په دې باور و چې باید د ولي فقیه په مشرۍ یو اسلامي حکومت جوړ شي.

په ۱۳۵۷ل. کال کې د پهلوي حکومت له زندان څخه د سید محمدصادق روحاني تر آزادېدو وروسته، د قم د خلکو له لوري د هغه هرکلی.

په سیاسي ډګر کې محتاط حضور

د جان فوران د راپور له مخې، د اسلامي انقلاب په بهیر کې د شیعه روحانیانو یوې ډلې په ډېر احتیاط چلند کاوه؛ منځلاري روحانیان، چې له پهلوي رژیم او د هغه د فساد له مظاهرو سره مخالف وو، خو نه یې غوښتل سخته مبارزه پیل کړي؛ د دې ډلې له کسانو څخه سید محمدرضا ګلپایګاني، سید محمدکاظم شریعتمداري، او سید شهاب‌الدین نجفي مرعشي یادولای شو، چې د سیاست په اړه یې بنسټونه، انګېزې او د لاسوهنې کچې له یو بل سره توپیر درلود. له همدې امله، په ځینو وېشونو کې مرعشي نجفي د هغو کسانو له ډلې ګڼل شوی چې په سیاست کې یې لاسوهنه نه کوله. دغې ډلې د اړتیا پر مهال هڅه کوله له امام خمیني سره همغږي وکړي، او په ظاهره د دواړو ډلو ترمنځ د همغږۍ او یو شان دریځ نښې لیدل کېدې.

د ۱۳۵۰ لسیزې د ایران د علماوو او د تقلید د مراجعو انځور. په لومړي کتار کې، له ښي څخه چپ ته: شهاب‌الدین اشراقي (د امام خمیني زوم)، سید شهاب‌الدین مرعشي نجفي، سید محمدکاظم شریعتمداري، او سید محمدرضا ګلپایګاني.

سید محمد کاظم شریعتمداري د شاه پاتې کېدو یا تللو ته چندان اهمیت نه ورکاوه، بلکې یوازې د مشروطه نظام د بېرته راګرځېدو او د اساسي قانون د پلي کېدو غوښتونکی و. شریعتمداري په خپلو اعتراضونو کې په خپله شاه باندې ډېرې لږې نیوکې کولې، او زیاتره یې حکومتي چارواکي لکه لومړی وزیر، وزیران او پارلمان تر انتقاد لاندې نیول. هغه د کاپیټولاسیون د قضیې او په حکومتي ادارو کې د بهاییانو د نفوذ په غبرګون کې هم دریځونه نیولي وو. د کډي په وینا، شریعتمداري د انقلابي فضا له رامنځته کېدو وروسته اړ شو چې خپل دریځ د امام خمیني د دریځ په ګټه بدل کړي.

له سیاست څخه ډډه

د فقیهانو یوې ډلې په سیاست کې له لاسوهنې ډډه کوله او یوازې یې په ځینو سپارښتنو او منځګړیتوبونو بسنه کوله. سید احمد خوانساري او د حجتیه ټولنې ځینې مشران د همدې ډلې له کسانو څخه ګڼل شوي دي. د حسینعلي منتظري د روایت له مخې، سید احمد خوانساري د ولایت فقیه نظریه نه منله، او له همدې امله یې باور درلود چې باید حکومت ته یوازې نصیحت وشي او له هغوی سره شخړه ونه شي. خو د جعفریان په وینا، سید احمد خوانساري د مشروطه نظام د ناکامۍ تجربې او له حکومت سره د مقابلې د نه توان په باور، په سیاست کې له لاسوهنې څخه ډډه کوله.

د حجتیه انجمن ځینو مشرانو هم د فکري باورونو یا د تقیې له امله، په سیاست کې له لاسوهنې څخه ډډه کوله. د رسول جعفریان په وینا، د هغوی باور دا و چې له معصوم پرته بل څوک د حکومت کولو حق نه لري. حجتیه ټولنه خپلو غړو ته اجازه نه ورکوله چې په سیاسي فعالیتونو کې ګډون وکړي.

د انقلاب په ګفتمان کې ځینو اسلامي اصطلاحاتو او مفاهیمو ته بیا پام اوړېدنه

د اسلامي انقلاب له بریا وروسته، ځینو اسلامي اصطلاحاتو او مفاهیمو ته بیا پاملرنه وشوه. د بېلګې په توګه، د جهاد او شهادت په څېر کلیمې د اسلامي غورځنګونو په ادبیاتو کې عامې شوې، او د همدې په پایله کې په اسلامي هېوادونو کې د شهادت‌غوښتنې روحیه پیاوړې شوه. د ایران اسلامي انقلاب په نړیوال ګفتمان او نظریې کې بدلون رامنځته کړ او د شخړو ادبیات یې د نړیوال استکبار او د نړۍ د مستضعفینو ترمنځ پر تقابل بدل کړل.

امامت او امت

اسلامي امت د اسلام په سیاسي نظام کې له بنسټیزو مفاهیمو څخه دی، چې د اسلامي انقلاب په ګفتمان کې په پراخه کچه کارول کېږي. د امت مفهوم، د ملت د مفهوم خلاف، له ملیت، قومیت او دولت څخه پورته مفهوم دی او د ژبې، قوم او تاریخ پر عناصرو ټینګار نه کوي. دغه مفهوم د خلکو هغه پراخه ټولګه رانغاړي چې د ګډ مشر (امامت) تر لارښوونې لاندې د یوه ګډ هدف پر لور حرکت کوي. د ایران د اسلامي جمهوریت د اساسي قانون د ۱۱مې مادې له مخې، ټول مسلمانان یو امت ګڼل شوي او دولت مکلف شوی چې د اسلامي ملتونو د یووالي پر بنسټ، په اسلامي نړۍ کې سیاسي، اقتصادي او فرهنګي یووالی رامنځته کړي.

د اسلامي انقلاب ګفتمان او نظریې، د اسلامي امت پر مفهوم د ټینګار او د اسلامي یووالي د بلنې له لارې، د امامت او امت د نظام د رامنځته کېدو زمینه برابره کړه. د امت او امامت نظریه یوه نظام‌جوړوونکې نظریه ده چې د ولایت فقیه پر فکر ولاړه ده، او د همدې نظریې پر بنسټ د اسلامي امت او د هغوی د مشرانو اړیکې د سیاسي نظریې په چوکاټ کې تنظیمېږي. د امت او امامت د نظریې له مخې، فقیهان د حدیثونو د بیان او د شرعي احکامو د تشریح تر څنګ، د امت سیاسي لارښوونه هم پر غاړه لري.

طاغوت، مستضعف او مستکبر

په ایران کې د اسلامي انقلاب له بریا وروسته، د طاغوت اصطلاح د ایران او اسلامي نړۍ په سیاسي ادبیاتو کې دود شوه. امام خمیني دغه کلمه د پهلوي شاهانو او فاسدو درباریانو لپاره کاروله. په سیاسي ادبیاتو کې، دا اصطلاح هغو اشخاصو، ډلو او حکومتونو ته کارول کېږي چې د اسلام ضد وي او د لوېدیځ د مادي او دین ضد ارزښتونو ملاتړ وکړي.

استضعاف او استکبار د اسلام له سیاسي مفاهیمو څخه دي چې د یو بل په مقابل کې ځای لري. د بحرین سیاسي ـ ټولنیز فعال شیخ عیسی قاسم، مستکبر هغه مسؤول، واکمن یا حکومت ګڼي چې پر یوې ډلې خلکو ظلم وکړي او د هغوی د حق د ترلاسه کولو د مخنیوي لپاره د ځپنې ټول وسایل وکاروي. خو حسینعلي منتظري، چې له ۱۳۶۴ تر ۱۳۶۸ل کلونو پورې د رهبرۍ مرستیال و، هر کمزوری مستضعف نه ګڼي او باور لري چې هغه کمزوری کس چې د خپلې کمزورۍ د له منځه وړلو لپاره د مبارزې توان ولري، مستضعف نه بلل کېږي.

د ایران په سیاسي ادبیاتو کې د جونګړو اوسیدونکو، محرومانو او لوڅو پښو خلکو اصطلاحات د مستضعفینو د مفهوم لپاره کارول شوي دي. له مستضعفینو سره د امام خمیني همدردۍ د هغه ټولنیز بنسټ لا پراخ کړ. د امام خمیني او مستضعفینو اړیکه دوه اړخیزه بلل شوې؛ له یوې خوا مستضعفین د هغه تر ټولو وفادار پیروان معرفي شوي دي او له بلې خوا امام خمیني مستضعفین د انقلاب اصلي خاوندان بللي دي.

د انقلاب صادرول

اصلي مقاله: د اسلامي انقلاب صادرول

د اسلامي انقلاب صدور په دې معنا دی چې د اسلامي انقلاب نظریې، ارزښتونه او موخې نورو ملتونو ته خپرې شي. د انقلاب صدور، چې په ټولو انقلابونو کې یوه عامه پدیده ده، د ایران د اسلامي انقلاب له بریا وروسته هم په انقلابي ټولنه کې په یوه مهمه موضوع بدل شو. دا کار د عدالت‌غوښتنې او د ظلم پر ضد د مبارزې په څېر د مفاهیمو د ترویج له لارې ترسره کېږي. د صهیونیزم له منځه وړل او د نړیوال استکبار پر ضد مبارزه د انقلاب د صدور له سلبې اړخونو څخه دي، او د اسلام بیا راژوندي کول، د مسلمانانو یووالی، د اسلامي حکومت جوړول، او خپلواکۍ او آزادۍ ته رسېدل یې له ایجابي اړخونو څخه ګڼل کېږي. د څېړونکو په وینا، پر اسلامي نړۍ د ایران د انقلاب تر ټولو مهم اغېز د افکارو او ایډیولوژۍ په کچه و. که څه هم د ایران د انقلاب د صدور موضوع هم په مستقیم او هم په غیرمستقیم ډول په پام کې وه، خو تر ډېره یې د یوه الهام‌بښونکي بېلګې او نمونې په توګه تحقق وموند او مستقیمه لاسوهنه ونه شوه.

د ایران اسلامي جمهوریت د انقلاب د صدور لپاره له دغو وسیلو څخه کار اخیستی دی: د قدس نړیواله ورځ، د حج پر مهال د مشرکانو څخه د برائت مراسم، د وحدت اونۍ، د ایران د اسلامي انقلاب د بریا کلیزه، د اسلامي فکر کنفرانس جوړول، او د آزادۍ‌بښونکو خوځښتونو سیمینارونه. عراق، افغانستان، ترکیه، پاکستان، لبنان او سوډان هغه هېوادونه بلل شوي چې د ایران له انقلاب څخه یې ډېر اغېز منلی دی. د اسلامي انقلاب تر ټولو مستقیم او تر ټولو دوامدار اغېز په لبنان کې بلل شوی او د لبنان حزب‌الله په لبنان کې د ایران د اسلامي انقلاب څرګند انعکاس ګڼل کېږي. د انقلاب صدور منفي پایلې هم لرلې؛ په دې ډول چې د انقلاب له بریا وروسته، د عربو لپاره د اسرائیلو خطر په دوهمه درجه کې پاتې شو، او په ۱۹۸۷ ز کال کې د اردن د پلازمېنې اَمّان په غونډه کې ایران د اصلي خطر په توګه معرفي شو.