مسوده:له مېړه څخه د مېرمنې میراث

له مېړه څخه د مېرمنې میراث هغه برخه ده چې د مېړه له مړینې وروسته د هغه له مال څخه خپلې مېرمنې ته رسېږي. د نساء سورې د ۱۲م آیت له مخې، ښځه که له مېړه څخه اولاد ولري، د مېړه له میراثه اتمه برخه او که اولاد ونه لري، څلورمه برخه میراث اخلي. که نارینه څو مېرمنې ولري، دا برخه د هغوی ترمنځ په ګډه وېشل کېږي.

په فقه او حقوقو کې یوه له اختلافي مسئلو څخه د مېړه له ځینو غیرمنقولو مالونو څخه د ښځې محرومیت دی. که څه هم په ټولو طبقو کې د ښځې او مېړه د میراث‌اخیستنې په اصل کې اجماع شته، خو امامیه فقیهان ـ له ابن‌جنید پرته ـ په دې باور دي چې ښځه له ځمکې څخه میراث نه اخلي. د دې حکم په جزئیاتو کې هم بېلابېل نظرونه مطرح شوي دي: ځینې د ښځې محرومیت د ځمکې له ټولو ډولونو څخه ګڼي، ځینې یې یوازې تر استوګنو ځمکو پورې محدودوي، او ځینې نور په دې باور دي چې ښځه د ځمکې له «عین» څخه میراث نه اخلي، خو د هغې له «قیمت» څخه برخمنه کېږي. په ټولو ښځو یا یوازې په بې‌اولاده ښځو د دې حکم د تطبیق په اړه د نظر اختلاف دی.

تعریف

له مېړه څخه د ښځې میراث هغه برخه ده چې د مېړه له مړینې وروسته د هغه له مال څخه خپلې مېرمنې ته رسېږي. د مسلمانانو په اجماع، ښځه او مېړه د میراث په ټولو طبقو کې شامل دي. د اجماع او د نساء سورې د ۱۲م آیت له مخې، که مېړه اولاد ولري، ښځه د هغه له ترکې څخه اتمه برخه (په اتو کې یوه برخه) او که اولاد ونه لري، څلورمه برخه (په څلورو برخو کې یوه برخه) میراث اخلي. همدارنګه، که نارینه څو مېرمنې ولري، دا برخه ( اتمه یا څلورمه) د هغوی ترمنځ په مساوي ډول وېشل کېږي او هره یوه په یوازې ځان بشپړه برخه نه ترلاسه کوي.

له غیرمنقولو میراثي مالونو څخه د مېرمنې محرومیت

له مېړه څخه د ښځې د میراث په اړه له فقهي او حقوقي اختلافي بحثونو څخه یوه مسئله دا ده چې ایا ښځه د مېړه له عِقار (غیرمنقولو میراثي مالونو لکه ځمکه) څخه محرومه ده که نه. اهل‌سنت فقیهان ښځه د مېړه له ټولو شتمنیو، که منقولې وي او که غیرمنقولې، برخمنه ګڼي؛ خو ډېری شیعه فقیهان په دې باور دي چې ښځه له ځمکې څخه میراث نه اخلي او یوازې د ودانۍ او د ودانۍ د وسایلو له قیمت څخه برخه اخلي. د مېړه د میراث له یوې برخې څخه د ښځې محرومیت د امامیه فقهې له ځانګړتیاوو څخه ګڼل شوی او له ابن‌جنید پرته د ډېری فقیهانو له خوا منل شوی دی. ابن‌جنید په دې باور دی چې ښځه د نورو وارثانو په څېر د مېړه له ټولو مالونو، که منقول وي او که غیرمنقول، د عین او قیمت دواړو له پلوه میراث اخلي.

د مېړه له غیرمنقولو مالونو څخه د ښځې د میراث نه اخیستلو په جزئیاتو کې اختلاف نظر شته؛ له دې جملې څخه د غیرمنقولو مالونو د حدودو او دا چې ایا دغه محرومیت ټولو ښځو ته شامل دی که یوازې بې‌اولاده ښځو ته، په اړه اختلاف دی.

د پخوانیو فقیهانو مشهور نظر دا دی چې ښځه د ټولو ځمکو او ونو له عین او قیمت څخه محرومه ده، خو د ودانۍ له قیمت څخه میراث اخلي؛ دا نظر په اجماع او روایتونو مستند شوی دی. په مقابل کې، ځینې په دې باور دي چې ښځه د ټولو ځمکو له عین او قیمت څخه محرومه ده، خو د ودانۍ او ونو له قیمت څخه میراث اخلي؛ هغه نظر چې د پنځلسمې پېړۍ ډېرو مشهورو فقیهانو منلی دی. همدارنګه، د استوګنیزو ځمکو له عین او قیمت د ښځې محرومیت او له کرنیزو ځمکو او د ودانۍ له قیمت څخه میراث اخیستل او یوازې د ځمکې له عین څخه د ښځې محرومول په دې موضوع کې دوه نور نظریات دي.

د ښځو په اړه د محرومیت د حکم د شمولیت په هکله د نظر اختلاف دی؛ د پخوانیو فقیهانو مشهور نظر دا دی چې محرومیت ټولې ښځې رانغاړي، خو ځینې پخواني فقیهان او د متأخرو فقیهانو مشهور نظر دا دی چې دا حکم یوازې له اولاد څخه د بې‌برخې ښځو لپاره ځانګړی دی. په ځینو روایتونو کې د دې حکم حکمت دا بیان شوی چې د ښځې له بیا واده وروسته د پردیو کسانو (لکه نوي مېړه یا له هغه څخه د اولاد) د وارثانو ملکیت ته د داخلېدو مخه ونیول شي.

د ځمکې په میراث کې د فقیهانو د اختلاف دلیل

په دغو نظرونو کې د هر یو دلیل او مستند د زوجینو د میراث آیت او روایتونه دي؛ خو ویل شوي چې د دوی ترمنځ د اختلاف لامل د روایتونو ترمنځ د تعارض د حل په طریقه کې د فقیهانو اختلاف دی. د صاحب وسائل په باور، د ابن‌جنید د نظریې دلیل د امام صادق(ع) یو روایت دی چې شیخ طوسي هغه د تقیې پر بنسټ تفسیر کړی او شیخ صدوق هغه د داسې حالت په اړه بللی چې ښځې له مېړه څخه اولاد ولري.