د امام رضا(ع) حرم

د امام رضا(ع) حرم

د امام رضا(ع) د حرم انځور
ولایت	د جنوبي خراسان ولایت
هیواد	ایران
ولسوالۍ	د مشهد ښار
برخه	مرکز
د بیارغونې کلونه	سامانیان • غزنویان • سلجوقیان • خوارزمشاهیان • تیموریان • صفویان • افشاریان • قاجاریان • پهلوي • د ایران اسلامي جمهوریت
غوښتنلیک	زیارتي • تعلیمي
اوسنی غوښتنلیک	زیارتي
زوړ عمر	د هارون عباسي پړاو
د ثبت شمیره	۱۴۰
د ملي د ثبت نیټه	۱۵ لینډی ۱۳۱۰ل
د جوړولو موده	عباسیان • تیموریان • صفویان • قاجاریان • پهلوي • د ایران اسلامي جمهوریت
د اثر اوسنۍ مالک	آستان قدس رضوي
د لیدنې امکان	لري
ویب پاڼه	باب الرضا (د آستان قدس رضوي اصلي ویبپاڼه)

د امام رضا(ع) حرم، د علي بن موسی‌الرضا(ع) مزار دی، چې د اثنا عشري(دولس امامي) شیعیانو اتم امام دی. دا حرم په مشهد کې موقعیت لري او په ایران کې د یو امام یوازینی حرم ګڼل کېږي.

د امام رضا(ع) حرم د ایران او د اسلامي نړۍ ډېر پراخ، مجلل او ښایسته زیارت‌ځای بلل شوی دی. دا حرم تل د اهل‌بیتو(ع) د مینه‌والو د درناوي او زیارت ځای پاتې شوی؛ تر دې چې هر کال میلیونونه زائران له ایران او د نړۍ له بېلابېلو برخو څخه د زیارت لپاره ورځي. د حرم ابادي، د هغه لپاره وقف، د حرم د مراسمو رامنځته کېدل، د مشهد د لوی ښار جوړېدل، او د دې په حدودو کې د مړو ښخولو ته ګروهنه، هغې ته د پام او اهمیت نورې بېلګې دي.

د امام رضا(ع) د حرم اصلي هسته او جوړښت د هجرت د دوهمې پېړۍ وروستیو ته ورګرځي. د دې حرم جوړښت د تاریخ په اوږدو کې په تدریجي ډول پراخ شوی دی. د ۱۳۸۸ل کال د راپور له مخې، د حرم ساحه له ۹۰ هکټاره زیاته ده، چې پرته له بقعې څخه، رواقونه (برنډې)، صحنونه (انګڼونه)، بستونه او علمي، فرهنګي، اداري، درملیز او رفاهي مرکزونه هم پکې شامل دي.

د امام رضا(ع) د حرم معمارۍ او تزئینات د اسلامي - ایراني هنر له غوره لاسته‌راوړنو څخه ګڼل کېږي، چې د اهل‌بیت(ع) له مینې او عقیدې سرچینه اخلي. دا حرم د ۱۳۱۰ل کال د مرغومي میاشتې په ۱۵مه د ملي تاریخي اثر په توګه ثبت شوی دی.

د امام رضا(ع) د حرم جوړښت کې مقبره، رواقونه، ګنبدونه، مینارې، صحنونه (انګڼونه)، ایوانونه، بستونه، دروازې، کړکۍ، کتیبې، سقاخانې او نقاره‌خانه شامله ده. د حرم اړوند توکي په دې ډول دي: د قبر ډبرې (خزې)، ضریحونه، صندوقونه، زرین محرابونه، خوانچې او د جواهراتو ترنجونه، پردې، غالۍ، منبرونه، د روښنايي وسایل، ساعتونه او نور د استفادې وسایل.

بالاسر جومات، د ګوهرشاد جومات او د ثامن بهشتونه د امام رضا(ع) د حرم له عبادتي او زیارتي ځایونو څخه شمېرل کېږي. د امام رضا(ع) حرم له پیل څخه د علومو د خپرېدو او د علماوو او محدثینو د غونډو مرکز و؛ او له همدې کبله، علمي او فرهنګي بنسټونه لکه د علمي مدرسو، د رضوي اسلامي علومو پوهنتون، موزیم او د آستان قدس کتابتون هم د حرم په ساحه کې رامنځته شوي دي. همدارنګه آستان قدس رضوي، دارالشفاء او مهمان‌سرا د حرم له اداري، درملیزو او رفاهي برخو شمېرل کېږي.

د امام رضا(ع) حرم د آستان قدس رضوي تر ادارې لاندې د خادمینو لخوا سمبالېږي. د ۱۳۹۷ل کال د راپور له مخې، د خادمینو دندې عبارت دي له: خادم، فرّاش، حافظ (حُفّاظ)، کفشدار، دربان، علمي خادم او فرهنګي خادم.

مقام او اهمیت

د امام رضا(ع) د حرم د سینګارونو یوه بېلګه: د دارالسیاده رواق د آیینه کارۍ یوه برخه. انځور: محمد جواد مشهدي

د امام رضا(ع) حرم، د علي بن موسی‌الرضا(ع) مزار دی، چې د دولس امامي شیعیانو اتم امام دی او په مشهد ښار کې موقعیت لري. دا په ایران کې د یو امام یوازینی حرم ګڼل شوی دی. ویل شوي چې دا حرم د ایران او د اسلامي نړۍ تر ټولو لوی او ښایسته زیارت‌ځای دی.

له معصومینو(ع) څخه په روایاتو کې راغلي چې د امام رضا(ع) حرم د فرښتو د راتګ ځای، د جنت له باغونو څخه یو باغ او د نوح(ع) د طوفان له زیانه خوندي پاتې شوی ځای دی. په ځینو روایتونو کې د حرم د زیارت ثواب ته اشاره شوې ده؛ د بېلګې په توګه، له امام جواد(ع) څخه روایت دی چې هر څوک په توس کې په معرفت سره زما د پلار زیارت وکړي، الله تعالی به ورته جنت تضمین کړي. د حرم د زیارت د ثواب تر څنګ، د حرم د زیارت پر مهال د ګڼو کراماتو څرګندېدل هم دې زیارت ته د لا ډېرې توجه سبب ګڼل شوی دی.

د امام رضا(ع) حرم تل د شیعیانو او د اهل‌بیت(ع) د مینه‌والو د درناوي او زیارت ځای پاتې شوی؛ تر دې چې هر کال میلیونونه زائران له ایرانه او له نړۍ بېلابېلو برخو څخه د زیارت لپاره ورځي. د حرم ابادي، وقف، د حرم د مراسمو دودونه، د مشهد د لوی ښار رامنځته کېدل او د مړو، په ځانګړي ډول د مشهورو کسانو ښخولو ته ګروهنه، د دې حرم د اهمیت له څرګندو نښو څخه ګڼل کېږي.

د حرم د زړي او بنیاد په توګه، د امام رضا(ع) د حرم اصلي بقعه، د هجرت د دوهمې پېړۍ په وروستیو کې جوړه شوه. ویل شوي چې د دې حرم جوړښت د تاریخ په اوږدو کې په تدریجي ډول پراخ شوی دی. د ۱۳۸۸ل کال د راپور له مخې، د حرم ساحه له ۹۰ هکټاره زیاته ده، چې پر مزار سربېره، رواقونه، صحنونه، بستونه او علمي، فرهنګي، اداري، درملیز او رفاهي مرکزونه هم پکې شامل دي.

د امام رضا(ع) زائران. انځور: مصطفی شیرواني.

د امام رضا(ع) د حرم معمارۍ او تزئینات د اسلامي - ایراني هنري لاسته راوړنو له خورا لوړو او ارزښتناکو بېلګو څخه ګڼل کېږي، چې له اهل‌بیتو(ع) سره له مینې او عقیدې څخه رېښه اخلي؛ تر دې حده چې دا حرم د تزئیني هنرونو یو ډول لرغونکوټ بلل شوی دی. ویل شوي چې له پخوا زمانو راهیسې، زائران او سیلانیان چې حرم ته تللي، د دې ښکلاوو او معنوي فضا له جاذبې سره یې مینه پېدا شوې ده. همدارنګه ویل شوي چې د امام رضا(ع) د حرم معنوي مقام سبب شوی چې غوره او ارزښتمن هنري او فرهنګي آثار ورته ډالۍ شي، او دا حرم د خپل تاریخي او هنري اهمیت له امله، د ۱۳۱۰ل کال د «مرغومي» میاشتې په ۱۵مه، د ملي اثر په توګه ثبت شوی دی.

احتمال ورکړل شوی چې سنایي غزنوي لومړی کس و چې د امام رضا(ع) د مزار لپاره یې په یوه بیت کې د «حرم» اصطلاح کارولې ده. ویل شوي چې دا نوم د دې ځای د سپیڅلتیا او امنیت له امله ورکړل شوی او دا سبب شو چې د هغه د زیارت لپاره د طهارت د لرلو لپاره ځینې اداب او د بست‌نشینۍ (په بستونو کې د کښېناستلو) دودونه رامنځته شي. د ځینو سرچینو پر بنسټ، داسې اخستون شوی چې د مشهد کلمه تر اوومې هجري پېړۍ مخکې زیاتره د امام رضا(ع) د حرم لپاره کارېدله، نه د هغه ښار لپاره چې حرم پکې موقعیت لري. مشهدالرضا(ع)، آستان قدس رضوي او روضهٔ مقدسهٔ رضویه هغه نور نومونه دي چې د تاریخ په اوږدو کې د امام رضا(ع) د حرم لپاره کارول شوي دي.

د حرم تاریخچه

په ازادۍ انګڼ کې د امام رضا(ع) د حرم د کاشي کاریو یوه نمونه انځور: سید علي حسینیان.

د امام رضا(ع) د حرم د لومړني جوړښت تاریخ د امام رضا(ع) له وفات څخه لس کاله مخکې ته ورګرځي: په ۱۹۳ق کال کې د مأمون عباسي په امر، د هارون عباسي پر قبر باندې، چې په سناباد نوقان توس کې یې موقعیت درلود، یوه بقعه (کوټګۍ) جوړه شوه، چې وروسته «هارونیه» ونومول شوه. د ځینو روایاتو له مخې، وروسته له دې چې امام رضا(ع) په ۲۰۳ق کال کې شهید شو، مأمون امر وکړ چې د هغه بدن دې د هارون د قبر ترڅنګ په همدې بقعه کې خاور ته وسپارل شي.

د شیخ صدوق د یوه نقل له مخې، د امام رضا(ع) د حرم ودانۍ د څلورمې هجري پېړۍ په نیمایي کې ځینې متعلقات لرل، لکه صحن. د ابوالفضل بیهقي (وفات ۳۷۴ق)، چې یو ایراني تاریخ‌لیکونکی او ادیب و، له لیکنو سره سم، عمیدالدوله فائق بن عبدالله (وفات ۳۸۰ق)، چې د سامانیانو له وزیرانو څخه و، د خپل استازي ابوبکر شَهْمَرْد له لارې د حرم د ابادولو هڅه وکړه او ویل شوي چې هغه د مقبرې ترڅنګ یو مسجد جوړ کړ چې په ټول خراسان کې سیال نه و.

د ازادۍ له انګڼ څخه د قاجاري دورې یو انځور: انځور د رضاخان اقبال‌السلطنه مشهور په عکس‌باشي (وفات ۱۳۰۷ق).

په ځینو روایتونو کې راغلي چې سلطان محمود غزنوي د امام رضا(ع) د حرم ودانۍ، چې د هغه پلار ویجاړه کړې وه، بېرته ورغوله. د سلجوقیانو په دوره کې، ابوطاهر قمي (وفات ۵۱۶ق)، چې د سنجر سلجوقي وزیر و، د حرم ترمیمات ترسره کړل او ځینې اضافات یې ورزیات کړل. د حرم ځینې تزئینات، لکه دوه زرین محرابونه، د خوارزمشاهیانو د دورې آثار بلل شوي دي. ابن بطوطه (وفات ۷۷۰ق)، چې یو مغربي سیاح و، په ۷۳۳ق کال کې د حرم په اړه لیکلي چې دا ځای لویه قبه، مدرسه او مسجد لري.

د امام رضا(ع) د حرم ځینې ځایونه، لکه د ګوهرشاد جومات، دارالحفاظ او دارالسیاده رواقونه، د پریزاد او دودر مدرسې او د انقلاب انګڼ یوه برخه، د تیموریانو د دورې آثار ګڼل شوي دي؛ همدارنګه د صفویانو په دوره کې د انقلاب انګڼ بشپړېدل، د رواقونو لکه دارالفیض، توحیدخانه، د الله‌وردی‌خان او حاتم‌خاني ګنبدونه د هغوی له کارونو څخه دي. ویل شوي چې د افشاریانو په دوره کې د حرم ترمیمات ترسره شوي او د انقلاب انګڼ شمالي مناره هم په همدې وخت کې جوړه شوې ده.

آزادی انګڼ او دارالضیافه، دارالسعاده او دارالذکر رواقونه، د قاجاریانو د دورې له آثارو څخه ګڼل کېږي. د پهلوي دورې له آثارو څخه په حرم کې د موزه انګڼ، دارالذکر، دارالسرور، دارالسلام، دارالعزه، دارالشرف، دارالاخلاص، دارالزهد او دارالعباده رواقونه، او د کتابتون، موزیم او میلمستون زړې ودانۍ یادې شوې دي.

د امام رضا(ع) د حرم زیارت. انځور: مصطفی محمدزاده.

له اسلامي انقلاب وروسته، د امام رضا(ع) د حرم ټولګې په بې‌ساري ډول وده وکړه؛ د اسلامي جمهوریت، قدس، جامع رضوي، غدیر، امام حسن(ع) او کوثر صحنونه، دارالولایه، دارالحکمه، دارالکرامه، دارالهدایه، دارالرحمه، دارالاجابه، دارالحجه، دارالمرحمه او امام خمیني رواقونه، رضوي پوهنتون، او د آستان قدس د کتابتون، موزیم او میلمستون نوې ودانۍ د همدې دورې آثار دي.

د حرم د زیارت تاریخچه

د ځینو سرچینو پر بنسټ، د امام رضا(ع) د حرم د زیارت مخینه په هارونیه بقعه کې خاورو ته د امام د جنازې له سپارلو وروسته ته ورګرځي. سره له دې، د آستان قدس څېړونکی علي مؤتمن، باور لري چې د حرم د زیارت د پیل د دقیق تاریخ معلومول ممکن نه دي. د شیخ صدوق د ځینو روایتونو پر بنسټ، فضل‌الله بدایع‌نګار (وفات ۱۳۴۳ق)، چې د آستان قدس لیکوال او شاعر و، په موجودو اسنادو په تکیې سره دې نتیجې ته رسېدلی چې حرم د سامانیانو د واکمنۍ تر پایه (۳۸۹ق) پورې په انزوا کې و او ډېر لږ زائران یې درلودل.

د اسلامي جمهوریت دوهم رهبر د امام رضا(ع) د حرم د زیارت پر مهال.

د مؤتمن په وینا، د امام رضا(ع) د حرم زیارت د غزنویانو او سلجوقیانو د واکمنۍ په دوره کې کله ناکله د حکومت له‌خوا له محدودیتونو سره مخامخ کېده. سره له دې، له تیموریانو وروسته د حرم د زیارت کوونکو د ډېرښت او د هغوی د درناوي په اړه ګڼ راپورونه راغلي دي. ویل شوي چې له صفوي دورې وروسته، د صفوي پاچاهانو د پام، او په خراسان کې د امنیت له‌ امله، د زائرینو شمېر ډېر شو. همدارنګه راغلي چې دې حالت د قاجاریانو په دوره کې هم دوام درلود؛ که څه هم کله ناکله د بهرني یرغل، داخلي ناامنۍ یا ساري ناروغیو له امله د زیارت کوونکو شمېر کم شوی و.

مؤتمن د بېلابېلو منابعو په تکیې سره، له دې جملې د لویدیځو سیاحانو له راپورونو څخه، د امام رضا(ع) د حرم د زیارت کوونکو شمېر له دولسمې قمري پېړۍ څخه تر ۱۳۴۷ل پورې راټول کړی دی. د ده په باور، د موټري وسایطو زیاتوالی، د اورګاډي پټلۍ غځېدل، او د هوايي کرښو جوړېدل د پهلوي دورې په موده کې د زیارت کونکو د زیاتوالي سبب شول؛ د بېلګې په توګه، په ۱۳۴۷ل کال کې د زائرینو شمېر له یو میلیون څخه زیات و. د اسلامي جمهوریت د دورې په موده کې د امام رضا(ع) د حرم د زیارت کونکو د شمېر زیاتوالی هم ثبت شوی دی: د ۱۴۰۲ل کال د یوه راپور له مخې، هر کال شاوخوا ۳۰ میلیونه ایراني او ۵ میلیونه بهرني زائرین د امام رضا(ع) حرم ته ورځي.

راپورونه ښيي چې د امام رضا(ع) د حرم زیارت د اهل سنت له عالمانو په ګډون، د بېلابېلو واکمنانو او عالمانو، د پام وړ و. مؤتمن د هغو ایراني او بهرنیو واکمنانو او سیاستوالو یو لړلیک ورکړی چې د حرم زیارت ته تللي دي. دا لړلیک د رکن‌الدوله دیلمي (۳۱۴–۳۶۶ق) څخه پیل شوی او په محمدرضا پهلوي (۱۳۲۰–۱۳۵۷ل) سره پای ته رسېدلی دی. په دې لړ کې د سلجوقي پاچا آلب‌ارسلان، (د مغولو ایلخان) الجایتو، او همدارنګه د وزیر نظام‌الملک طوسي(د سلجوقیانو وزیر) او امیرعلیشیر نوایي (د تیموري چارواک) نومونه هم لیدل کېږي.

له اهل سنت عالمانو څخه داسې کسان شته چې د امام رضا(ع) د حرم د زیارت یادونه یې کړې ده، لکه ابن‌حِبّان (د درېیمې او څلورمې قمري پېړۍ محدث او شافعي فقیه)، ابوالفضل بیهقي، ابوحامد غزالي، (په پنځمه قمري پېړۍ کې متکلم، فقیه او صوفي شافعي اشعري) او فضل بن روزبهان خُنجي (په نهمه او لسمه قمري پېړۍ کې دولس‌امامي سني فقیه او ادیب).

«د نهمې او لسمې قمري پېړۍ د دولس ‌امامي سني عالم فضل بن روزبهان خنجي د وینا له مخې: او د امام رضا(ع) د حرم د حضرت امام الائمه الهدی، د انسانانو اوپېریانو د سلطان، امام علي بن موسی الرضا... د معزز قبر او مبارک مرقد زیارت، د مینه‌والو لپاره لوی تریاق او د زړه او روح ژوند دی؛ د نړۍ د ټولو خلکو غوښتنې له دې مبارکې درګاه څخه پوره کېږي، او په واقعیت کې ویلای شو چې دا له ټولو درندو او اشرفو ځایونو څخه یو دی... دا د اسلام له عبادت ځایونو څخه یو معبد دی چې هېڅکله د اړمنو له دعا او عبادته خالي نه وي، او څنګه به خالي وي، حال دا چې دا د هغه امام تربت دی چې د نبوي علومو مظهر او د مصطفوي صفاتو وارث دی... »

د مقدس حرم د سرو زرو ګنبد د بيرغ بدلولو مراسم. انځور: مهدي جهانګيري.

د حرم دستورې

اصلي مقاله: د امام رضا(ع) د حرم د دستورو لړلیک

د امام رضا(ع) په حرم کې بېلابېلې دستورې دود دي چې ځینې یې تر اوسه هم ترسره کېږي، او دا دستورې د زائرینو او مجاورینو د خدمت، یا د دینی شعائرو د درناوي لپاره رامنځته شوي دي. ویل شوي چې له دغو دستورو څخه ځینې د وخت په تېرېدو پای ته رسېدلي دي (لکه د بېوزلو آش)، خو ډېری یې لا هم په دودیز ډول روانې دي.

د امام رضا(ع) د حرم له دستورو څخه دا موارد یاد شوي دي: خطبه‌خواني،(خطبه لوستل) بست نشیني، جاروکشي، نقاره‌زني،(نغاره غږول) خدمت فوق (هغه خدمتونه چې د ضریح په سر کې کېږي)، د مړو ښخونه، آستان‌بوسي،(آستانه ښکلول) د حرم دروازې تړل او پرانیستل، د بیرغ بدلول، د کشیک سپارل، کر بستن (د حرم تطهیر)، دخیل بستن، زیارت‌نامه لوستل، عقد بالاسر او غبارروبي(د دوړو څنډل).

د دارالحفاظ له رواق څخه د بقعې ننداره.

ودانۍ

د امام رضا(ع) د حرم جوړښت له بېلابېلو برخو څخه جوړ دی لکه بقعه، رواقونه، ګنبدونه، منارونه، صحنونه، ایوانونه، بستونه، دروازې، کړکۍ، کتیبې، سقاخانې او نقاره‌خانه:

بقعه

اصلي مقاله: د امام رضا(ع) د حرم بقعه

د امام رضا(ع) د حرم بقعه، چې د «هارونیه» په نوم هم پېژندل کېږي، د حرم تر ټولو زړې برخې څخه ده چې د حرم زرین ګنبد پرې ولاړ دی او ضریح هم پکې موقعیت لري. ویل شوي چې د امام رضا(ع) د قبر بقعه درې ځله په بېلابېلو دورو کې ویجاړه شوې ده، خو وروسته یې د بیا رغونې، پراختیا او سینګار کارونه ترسره شوي دي. د حرم بقعه یو سرداب (سړخونه) هم لري چې ویل کېږي د امام رضا(ع) قبر پکې دی.

رواقونه

اصلي مقاله: د امام رضا(ع) د حرم رواقونه

د صفوي دورې د الله وردي خان د ګنبد رواق. انځور: مسعود نوذري.

د امام رضا(ع) د حرم رواقونه هغه سرپټ جوړښتونه دي چې د بقعه شاوخوا جوړ شوي دي او د جوړېدو تاریخ، اړخونه، ډیزاین او سینګار له مخې یو له بل سره توپیر لري. د دارالحفاظ، دارالسیاده او دارالسلام رواقونه تر ټولو زاړه رواقونه دي چې جوړونه یې په مېرمن ګوهرشاد پورې تړلې ده. د امام خمیني رواق تر ټولو لوی او دارالاخلاص تر ټولو کوچنی رواق ګڼل شوی دی.

د حاتم خاني گنبد رواق. انځور: سید مرتضی فاطمیان

نور رواقونه په دې ډول دي: دارالشرَف، دارالشکر، دارالفیض، توحیدخانه، حاتم‌خاني ګنبد، الله‌وردی‌خان ګنبد، دارالسعاده، دارالضیافه، دارالعزه، دارالسرور، دارالذکر، دارالزهد، شیخ بهائي، دارالعباده، دارالولایه، دارالهدایه، دارالرحمه، دارالکرامه، نجمه‌خاتون، کوثر، غدیر، دارالقرآن، دارالنور او دعبل. په حرم کې د شپږو رواقونو تر ‌زمکې لاندې یادونه هم شوې ده: دارالحجه، شیخ طوسي، شیخ حر عاملي، حضرت زهرا(س)، دارالمرحمه او حضرت معصومه(س).

ګنبدونه

د الله وردي خان ګنبد او د هغې د مسو پوښ.

د زرین ګنبد ترڅنګ، د امام رضا(ع) د حرم یو شمېر رواقونه او نور ځایونه (لکه دو در مدرسه) هم ګنبدونه لري چې ځینې یې په سرچینو کې تشریح شوي دي:

• د امیرعلیشیر ګنبد: ویل کېږي چې د امام رضا(ع) د حرم د بقعې په خواوشا کې یو ګنبد د تیموریانو د یو چارواک امیرعلیشیر نوایي (وفات شوی۹۰۶ق) ، تر دورې یعنې د دولسمې قمري پېړۍ تر وروستیو پورې موجود و، او په حرم کې د دې ګنبد موقعیت نه دی معلوم.
• د اُپَک‌میرزا ګنبد: د تیموري شهزاده اپک‌میرزا (وفات شوی۹۱۳ق) په امر جوړ شوی و چې د کشیک خانه د برنډې په رواق یې موقعیت درلود او په ۱۳۴۶ ل کال کې په لږ بدلون سره په دارالسلام رواق بدل شو.
• د میرولي‌بیګ ګنبد: دا ګنبد د صفویانو او افشاریانو په دوره کې مشهور و، خو وروسته له منځه ولاړ.

سقاخانه ګنبد (د ایوان ښی لاسته) له ویجاړېدو مخکې، د قاجار د پړاو په یو انځور کې.

• د حاتم‌خاني ګنبد:د حاتم خاني د ګنبد پر رواق جوړ شوی ګنبد چې د صفوي وزیر حاتم‌بیګ اردوبادي (وفات ۱۰۱۹ق) چې د شاه عباس صفوي لومړی وزیر و په امر په کال۱۰۱۰ق کې جوړ شو. د دې ګنبد بهرنی برخه ټیټه او بې تزییناتو طراحي شوې ده.
• د الله‌وردی‌خان ګنبد: د الله وردي خان ګنبد په رواق باندې بې تنې او ټیټ شان ګنبد چې د شاه عباس صفوي د یو سردار الله وردي خان په امر په ۱۰۲۱ق کې جوړ شوی دی. د حرم د یو څېړاندي او چاروالي محمد احتشام کاویان په وینا د دوهم پهلوي په زمانه کې د هغې د خښتو نما (بهرني جوړښت) د لاډېرې ښکلا او د لنده بل د نفوذ د مخنیوي لپاره په مسي خښتو سره، په څلور څلورو قطارونو کې په برجسته ترنجي نخشونو وپوشل شوه. ویل شوي د دې ګنبد بهرنی جوړښت د سرو زرو د ګنبد په وړندې د هغې د ځلا د کمولو لپاره وه او د ګنبد جوړوونکي خپل ټول هنر د ګنبد په داخلي سینګار کې کارولی دی.

• د سقاخانې ګنبد: په صفوي سقاخانې ګنبد مشهور چې د پهلوي تر لومړي پړاو پورې د نادري د زرین ایوان په لویدیځ کې او د حرم د پخوانۍ سقاخانې د ډیوډۍ د رواق لپاسه موجود و. د احتشام کاویانیان په وینا، دا ګنبد له ړنګېدو وروسته د انقلاب انګڼ د کفشدارۍ (پېزار ساتنې برخه) لپاره په یوې ډېوډۍ بدل شو، چې دغه ډېوډۍ هم د دارالاخلاص رواق د جوړېدو په بهېر کې ورانه شوې ده.

د سرو زرو ګنبد

د امام رضا(ع) د حرم زرین ګنبد. انځور: محمد زائرنیا.

د امام رضا(ع) د حرم زرین ګنبد د زائرینو پر احساساتو د اغېز نښه ګڼل شوې او له ودانیز پلوه په بشپړه توازن او ښکلا سره توصیف شوی دی. دا دوه‌پوسته بې‌واصله ګنبد د بقعې پر څلورطاقي ولاړ دی او د دې ګنبد سطحه د مسي طلاکاري شوو خښتو په واسطه پوښل شوې ده.

د ګنبد د اوږدې تنې په سر کې د کتیبې په لیکنه کې، د لومړي شاه عباس صفوي له اصفهانه تر مشهده د پیاده سفر (په ۱۰۱۰ق کال) او د ده په امر د حرم د بیا رغونې یادونه شوې ده. دا کتیبه د علیرضا عباسي په ثلث خط په ۱۰۱۶ق کال لیکل شوې ده.

د ګنبد په اوږده ساقه کې، د اوږدې کتیبې تر څنګ څلور مستطیلې کتیبې شته چې په عربي ژبه او د محمدرضا امامي (د صفوي دورې تکړه خطاط) په ثلث خط لیکل شوې دي. دا کتیبې د ۱۰۸۴ق کال د زلزلې له امله د ګنبد د زیانمنېدو او د شاه سلیمان صفوي په امر د هغې د بیا رغونې یادونه کوي.

د امام رضا(ع) د حرم د زرین ګنبد کتیبې په صفوي دورې پورې تړاو لري، او د اسلامي جمهوریت د دورې یوه کوچنۍ کتیبه هم د بیا رغونې یادونه کوي. انځور: صادق ذباح.

ځینې څېړونکي باور لري چې د زرین ګنبد لاندې پوسته (عرقچین) د محمود غزنوي د واکمنۍ د بیا رغونې دورې (شاوخوا ۴۰۰ق) پورې تړاو لري، او د پاسنۍ پوستې جوړوونکی ابوطاهر قمي و. سره له دې، ځینې نور د پاسنۍ پوستې د جوړېدو نېټه د ایلخانیانو له دورې وروسته او د صفویانو له زمانې وړاندې اټکلوي. ویل کېږي چې تر صفوي دورې مخکې، د حرم ګنبد د شنو کاشیو په واسطه پوښل شوی و، خو د شاه طهماسب صفوي په زمانه کې طلاکاري شو. دا ګنبد په بېلابېلو دورو کې بیا رغول شوی دی؛ د سلیمان صفوي په زمانه، د قاجار دورې په مهال د توپ‌ویشتلو له پېښې وروسته، د پهلوي دوهم په وخت، او همدارنګه د اسلامي جمهوریت په دوران کې.

منارې (ګلدستې)

د اسلامي انقلاب صحن د جنوبي زرینې منارې انځور. انځورګر: احمد حسني.

د امام رضا(ع) د حرم د ګلدستو د شتون په اړه تر ټولو پخوانی راپور د بیهقي ګڼل شوی دی، چې د غزنوي دورې د خراسان د صاحب‌دیوان سوري بن معتز، له‌خوا د یوې منارې د جوړېدو یادونه کوي. د ۱۳۹۹ل کال د یوه راپور له مخې، د ګوهرشاد د جومات له منارونو پرته، رضوي حرم ۱۲ منارې لرلې:

• د اسلامي انقلاب صحن (انګڼ) جنوبي زرینه مناره: دا د حرم تر ټولو زړه مناره ګڼل شوې ده، چې د زرین ګنبد ترڅنګ او د نادري طلایي ایوان تر شا موقعیت لري. احتمال شته چې دا هماغه مناره وي چې بیهقي یاده کړې وه. ځینو د دې منارې جوړونه د شاه طهماسب صفوي او بیا رغونه او طلاکاری په نادرشاه افشار پورې تړلې ده. دا مناره شاوخوا ۴۰ متره لوړوالی لري او په تنه یې دوه اوږدې کتیبې شته چې پرې صلوات او د فتح سورې ۱ ایت او د فاطر سورې ۴۱ ایت لیکل شوی دی.
• د اسلامي انقلاب صحن شمالي زرینه مناره: دا مناره د عباسي ایوان تر شا د نادرشاه افشار په امر جوړ شوی دی. ویل شوي چې دا منار د جوړښت او تزئین له پلوه د جنوبي منارې په څېر ده، خو توپیر یې دا دی چې د دې منارې کتیبې د جوړېدو نېټه (۱۱۴۶ق)، صلوات، توحید سوره او د فتح سورې ۱۳ ایت لري.
• د اسلامي جمهوریت د صحن زرین منارونه: دا دوه ۳۲ متري منارونه د اسلامي جمهوریت د صحن د جوړېدو پر مهال (په ۱۳۶۰مه لسیزه کې) جوړ شوي دي. د دې منارونو زرینه ساقه د اهل‌بیت(ع) د نومونو په تکرار سره په بنایي خط سینګار شوې ده، او د اوږدې کتیبې منځپانګه د فاطر سورې ۴۱ آیت ده، چې په ثلث خط لیکل شوې ده.

د اسلامي انقلاب د انګڼ د ساعت مناره. انځور: احمد حسني.

• د اسلامي انقلاب صحن د ساعت مناره: دا مناره چې د انګڼ د لویدیځ ایوان په سر جوړه شوې او په قاجار دورې پورې اړه لري، په لومړي ځل د ساعت د لګولو لپاره جوړه شوه. په ۱۳۳۰مه لسیزه کې، د سید فخرالدین شادمان د تولیت په مهال (چې په ۱۳۴۶ل کې وفات شو)، دا مناره د ایوان د زیان رسولو له امله نړول شوې او وروسته له پیاوړتیا بیا جوړه شوې ده. دا مناره استوانه‌یي او اته ګوټیز جوړښت لري او په معرقو کاشیو سره پوښل شوې ده.
• د آزادي انګڼ د ساعت مناره: دا مناره د آزادي صحن په جنوبي ایوان کې موقعیت لري، په ۱۳۴۶ل کال کې جوړه او په ۱۳۵۳ل کې بشپړه شوه. دا یو استوانه‌یي او اته ګوټیز جوړښت لري چې ساقه یې د معرقو کاشیو په واسطه سینګار شوې ده. ویل شوي چې دا مناره د انقلاب صحن د ساعت منارې په پرتله کوچنۍ او له ښکلا او تزئین پلوه ساده ده.
• د پیغمبر اعظم د جامع صحن منارې: د پیغمبر اعظم د جامع صحن شپږ منارې لري چې له انقلاب وروسته د دې صحن له جوړېدو سره جوړې شوي دي، او د ختیځ، لویدیځ او جنوبي دریو ایوانونو دواړو غاړو ته په جوړه بڼه ولاړ دي. د ختیځ او لویدیځ څلور منارونه یو له بل سره قرینه دي، خو د جنوبي ایوان (ولي‌عصر ایوان) دوه منارونه چې ۷۰ متره لوړوالی لري، د امام رضا(ع) د حرم تر ټولو لوړ منارونه بلل شوي دي.

صحنونه (انګڼونه)

اصلي مقاله: د امام رضا(ع) د حرم انګڼونه

د امام رضا(ع) د حرم اسلامي انقلاب صحن. انځور: احمد حسني.

صحنونه هغه پرانستې ساحې دي چې د بقعې او رواقونو شاوخوا موقعیت لري. ۱۳۹۵ او ۱۳۹۷ ل کلونو د راپورونو له مخې، د حرم لپاره اته صحنونه یاد شوي دي: انقلاب اسلامي صحن (عتیق/زوړ): د تیموریانو له دورې تر ټولو زوړ صحن؛ د آزادۍ صحن (نوی انګڼ): د قاجاریانو د واکمنۍ په دوره کې جوړ شوی؛ اسلامي جمهوریت صحن: په ۱۳۶۸ کال کې ګټه‌اخیستنه پيل شوه؛ د قدس صحن: په ۱۳۷۲ل کال کې پرانستل شو؛ د پیغمبر اعظم جامع صحن: په ۱۳۸۱ل کې ګټې ته وسپارل شو، تر ټولو لوی صحن ګڼل شوی؛ کوثر صحن: ګټې ته سپارل په ۱۳۸۱ل کال کې. غدیر صحن: ګټې ته سپارل په ۱۳۸۲ل کال کې؛ امام حسن(ع) صحن (پخوانی نوم هدایت): په ۱۳۸۲ل کال کې ګټې ته وسپارل شو. په ځینو منابعو کې د هغو صحنونو یادونه شوې چې وروسته یې د کار بڼه بدله شوې، لکه امام خمیني صحن (صحن موزه) چې په ۱۳۸۰مه لسیزه کې د امام خمیني په رواق بدل شوی دی.

د اسلامي جمهوریت د صحن تزئینات او یوه مناره یې. انځور: مهدي جهانګیري.

ایوانونه

د انقلاب صحن زرین ایوان. انځور: محمد زائرنیا.

اصلي مقاله: د امام رضا(ع) د حرم ایوانونه

د امام رضا(ع) د حرم ایوانونه (برنډې) د صحنونو د غاړو په منځ کې موقعیت لري، او د رواقونو او صحنونو ترمنځ د اړیکې لاره ګڼل کېږي. د حرم له ایوانونو څخه دا موارد بیان شوي دي:

• د نادري ایوان طلا (یا امیر علیشیر ایوان): د انقلاب صحن جنوبي ایوان د تیموریانو د دورې له آثارو څخه دی؛
• ساعت ایوان: د انقلاب صحن لوېدیځ ایوان د لومړي شاه عباس صفوي له دورې پاتې شوی؛
• عباسي ایوان: د انقلاب صحن شمالي ایوان د لومړي شاه عباس صفوي په دورې پورې اړه لري؛
• نقاره‌خانه ایوان: د انقلاب صحن ختیځ ایوان د شاه عباس صفوي د واکمنۍ له زمانې دی؛
• د ناصري ایوان طلا(یا ایوان فتحعلي‌شاهي): د آزادي صحن لوېدیځ ایوان د قاجاریانو د دورې له آثارو ګڼل شوی؛
• د صحن جمهوري ایوان طلا: د صحن جمهوري ختیځ اړخ ایوان د اسلامي جمهوریت د دورې له آثارو دی؛
• ولی‌عصر ایوان: د پیغمبر اعظم(ص) د جامع صحن جنوبي ایوان د اسلامي جمهوریت د دورې له آثارو څخه دی، چې د امام رضا(ع) د حرم تر ټولو لوی او لوړ ایوان ګڼل کېږي..

بستونه

شيخ طوسي بست. انځور: مهدی جهانګیري.

بست د امام رضا(ع) د حرم د حریم هغه محدوده ده چې د صحنونو له ورودۍ (د ننوتلو له دروازو) مخکې موقعیت لري او د بست‌نشیني (په بست کې د کښېناستلو) دود پکې ترسره کېده. د ۱۳۹۰مو لسیزو د راپورونو له مخې، د امام رضا(ع) حرم، د دوو تاریخي بستونو ـ شیخ طوسي بست (بالاخیابان یا بست عليا) او شیخ حر عاملي بست (پایین‌خیابان یا بست سفلي) ـ تر څنګ، څلور نوي بستونه هم لري چې له اسلامي انقلاب وروسته جوړ شوي دي: شیخ طبرسي بست، شیخ بهائي بست، د پیغمبر اعظم(ص) د جامع صحن ختیځ بست (باب الرضا) او د پیغمبر اعظم(ص) د جامع صحن د لوېدیځ بست (باب الجواد). ویل شوي چې د حرم د پراختیا په بېلابېلو دورو کې، له دې بستونو څخه ځینې د حرم په ټولګه کې شامل شوي دي.

د ځینو تاریخي راپورونو له مخې، پخوا د حرم د بستونو حدود د ځنځیرونو په وسیله ټاکل کېدل؛ زائرانو خپلې اړتیاوې له هغو دوکانونو ترلاسه کولې چې د بستونو دواړو خواوو ته موجود وو او غیر مسلمانانو ته په بستونو کې د داخلېدو اجازه نه وه ورکړل شوې. ویل کېږي چې د وخت په تېرېدو سره د حرم بستونو خپل اصلي نقش له لاسه ورکړ، او یوازې د حرم د یو شمېر کوڅو د نومونو په توګه پاتې شول.

دروازې

اصلي مقاله: د امام رضا(ع) د حرم دروازې

د آزادي صحن د زرین ایوان دروازه. انځور: احمد حسني.

د دارالحفاظ رواق او د ګوهرشاد جومات ترمنځ کړکۍ. انځور: محمد زائرنیا.

ویل شوي چې د امام رضا(ع) د حرم دروازې عمومًا تاریخي او هنري ارزښت لري. د حرم د پراختیا او د نوو رواقونو او صحنونو د زیاتېدو له امله، د بیلابېلو دورو په ترڅ کې زړې دروازې بدلې شوې او نوې قیمتي دروازې جوړې شوې دي. د حرم د ټولو دروازو تر منځ، د بقعې دروازې تر ټولو ارزښتمنې بلل شوي دي. له نورو تاریخي او قیمتي دروازو څخه، د تیموریانو د دورې د لرګي منبت ګره‌کاري دروازه، د لرګي ګره‌چیني دروازه او د صفویانو د دورې مشبک ګره‌کاري لرګین دروازه یادې شوې دي.

کړکۍ (پنجرې)

دا هم وګورئ: د فولادو کړکۍ

د دارالولایه رواق کړکۍ.

هغه فلزي مشبکې کړکۍ چې د امام رضا(ع) د ضریح په اوږدو کې نصب شوې دي، د زائرینو د سلام، حاجت غوښتنې او د ناروغانو د شفا غوښتنې ځایونه ګڼل کېږي. د دې کړکیو مواد له بیلابېلو فلزاتو جوړ شوي او په ځینې یې د سرو زرو اوبه خېږول شوي دي. دا کړکۍ د محرابي بڼې په نقوشو، اسلیمي طرحو او د خطاطۍ په کتیبو سره سینګار شوې دي. د حرم تر ټولو مشهوره کړکۍ پنجره‌فولاد بلل شوې ده.

په ځینو منابعو کې راغلي چې یو شمېر زړې کړکۍ له منځه تللې، او ځینې یې د نوو کړکیو له لګېدو وروسته د آستان قدس په موزیم کې ځای پرځای شوې دي، له هغې جملې: د تیموریانو د دورې زرکوب فولادي کړکۍ (په آستان قدس موزیم کې)، د حاتم‌خاني د ګنبد ختیځې خوا اوسپنیزه کړکۍ، د توحیدخانه او دارالفيض رواق تر منځ د سپینو زرو کړکۍ، د الله‌وردی‌خان او حاتم‌خاني تر منځ کړکۍ، د عباس‌میرزا د مقبرې صفې او د دارالحفاظ رواق تر منځ د ګوهرشاد جومات کړکۍ، د اسلامي جمهوریت صحن کړکۍ، د دارالاجابه کړکۍ،‌ دارالسیاده،‌ دارالولایه او د حضرت معصومه(س) رواق کړکۍ.

کتیبې

د آزادي صحن د زرین ایوان یوه کتیبه. انځور: سید علي حسینیان.

د امام رضا(ع) د حرم کتیبې د خطاطۍ هغه ټولګه ده چې په ودانیو کې نښلول شوې او د ښکلا ترڅنګ د ودانۍ د جوړوونکو، نیټې، ملاتړو او مباشرینو په اړه معلومات هم لري. ویل کېږي چې د حرم ټولګه د ایران له هغو مهمو اسلامي ودانیو څخه ده چې د تاریخ په اوږدو کې یې بېلابېلې کتیبې د لیک، جوړښت او متن له اړخه ځان ته ځانګړی مقام لري.

په سرچینو کې د حرم له کتیبو څخه دا یادې شوې دي: د بقعې د زرین‌فام کاشیو تعلیق کتیبې، د علیرضا عباسي له خوا د زرین ګنبد د ثلث خط کتیبه، د ګوهرشاد جومات د مقصوره ایوان ثلث خط کتیبه د بایسنقر تیموري (۸۲۱ق) او د انقلاب صحن د ایوانونو د سر او ګېر چاپېره ثلث کتیبې د صفویانو له دورې څخه د محمدرضا امامي، عنایت‌الله بن حسین او محمدحسین شهید مشهدي په خط.

نقاره‌خانه

د امام رضا(ع) د حرم نقاره‌خانه او د نغاره غږولو دستورې. انځور: احمد حسني.

د امام رضا(ع) د حرم نقاره‌خانه هغه ودانۍ ده چې د انقلاب اسلامي د صحن د ختیځ ایوان پر سر جوړه شوې او د نغاره‌وهلو دود پکې ترسره کېږي. ویل کېږي چې د قاجاریانو تر دورې وړاندې د نقاره‌خانې د ودانۍ په اړه معلومات نشته؛ خو د ځینو صفوي مخکینو منابعو پر بنسټ، دا پایله اخیستل شوې چې د نغاره غږولو لپاره ځانګړی ځای نه و ټاکل شوی.

ویل کېږي چې د قاجار په دوره کې نقاره‌خانه ساده، کوچنۍ او بې تزئینه ودانۍ وه چې شیرواني چت او شل ستنې یې لرلې. په ۱۳۳۷ل کال کې، دا ودانۍ د زړېدو له امله د سید فخرالدین شادمان (هغه وخت تولیت) په امر ونړول شوه، او نوې ودانۍ یې په ۱۳۴۶ ل کال کې د محمد مهران د تولیت پر مهال بشپړه شوه.

دا ودانۍ په درې پوړونو جوړه شوې ده: لومړی پوړ د نقاره‌زنۍ د وسایلو د ساتلو لپاره، دوهم پوړ د نقاره‌وهونکو د استراحت ځای، او درېیم پوړ د نقاره‌وهلو ځای دی چې منظم اته‌ ګوټیزه بڼه لري او اتلس د اوسپنې ستنې لري د دې ودانۍ بهرنۍ برخه یا شو د فیروزه‌یي معرق کاشیو په درې مقرنسو ردیفو سینګار شوې، او نورې برخې یې هم د معرق کاشیو په بیلابیلو نقشونو پوښل شوې دي.

سقاخانې

د قدس صحن سقاخانه. انځور: سید مرتضی فاطمیان.

د ۱۳۹۳ کال د راپور له مخې، د امام رضا(ع) په حرم کې درې سقاخانې شته: د اسماعیل طلایي سقاخانه، د صحن قدس سقاخانه او د جمهوری صحن سقاخانه. د اسماعیل طلایي سقاخانه چې د حرم تر ټولو مشهوره سقاخانه ده، د صحن انقلاب په منځ کې موقعیت لري. د صحن قدس سقاخانه د قبةالصخره جومات په څېر جوړښت لري چې د هغې د ګنبد ساقه او طاق‌نماوې د مَعْقِلي او معرقو کاشیو په واسطه د قرآني کتیبو او هندسي نقوشو په زینت پوښل شوي دي. د جمهوري اسلامي صحن سقاخانه یوه اته‌ګوټیزه ده چې آبي رنګه عرقچین لري او مخ یې د رنګارنګه معرق کاشیو په واسطه پوښل شوی دی.

ویل شوي چې د امام رضا علیه‌السلام په حرم کې د سقاخانو تاریخ د صفویانو له وخته وړاندې دی؛ که څه هم د خوارزمشاهي د سنګاب شتون چې په شپږمې هجري پېړۍ پورې اړه لري، د دې نښه ګڼل شوې چې ښايي له دې نه هم مخکې سقاخانه موجوده وه. د حرم تر ټولو زړې سقاخانې د رواق (ډېوډۍ) سقاخانه بلل شوې ده. د احتشام کاویانیان په وینا، په دې سقاخانه کې د خوارزمشاهي سنګاب ترڅنګ، یوه حوض هم موجود وه چې خلکو به ترې اوبه څښلې. په لومړي پهلوي پړاو کې، موزیم ته د سنګاب په انتقال او د حوض په ویجاړېدو سره د دې سقاخانې کارول بدل شول او وروسته د دارالاخلاص رواق د جوړېدو لپاره په بشپړ ډول ونړېدله.

د ازادي صحن سقاخانه له ویجاړېدو مخکې، له ۱۳۰۰ق کال څخه په یوعکس کې

د نادرشاه افشار دوره د اسماعیل طلایي سقاخانې د جوړېدو دوره بلل شوې ( نوې سلطاني سقاخانه یا نادري سقاخانه). ویل شوي چې د قاجاریانو په دوره کې د سقاخانو شمېر زیات شو؛ تر دې حده چې د اسماعیل طلایي په څېر یوه بله سقاخانه د صحن آزادي په منځ کې جوړه شوه او سنګاب ورته ولګول شو. دا سقاخانه په ۱۳۰۷ل کال کې د لومړي پهلوي په دوره کې د حرم د نایب‌التولیه محمدولي اسدي په حکم نړېدلې او پر ځای یې یو حوض جوړ شو او د سقاخانې سنګاب د حوض په منځ کې کېښودل شو.

متعلقات

د امام رضا(ع) د حرم په تړاو موجودو سرچینو د هغو شیانو په اړه هم لیکلي دي چې د حرم له متعلقاتو شمیرل کېږي؛ لکه: د قبر د تیږو، ضریحونه، صندوقونه، زرین‌فام محرابونه، خوانچې او د جواهراتو ترنجونه، پوښونه، پردې، غالۍ، منبرونه، د رڼا وسایل، ساعتونه، لوښي او سامانونه او د حرم کوترې.

د قبرونو تیږې

هغه تیږه چې ویل کېږي د امام رضا(ع) د لومړني قبر تیږه ده.

یو شمېر محققان د امام رضا(ع) د قبر تر ټولو پخوانۍ تیږه، د شپږمې هجري پېړۍ لومړیو ته منسوب یوه مرمري تیږه ګڼي. دا تیږه په ۱۳۱۸ل کال کې په اصفهان کې د سِمساري ( انټیکس سامان) په یو دوکان کې پیدا او د آستان قدس میوزیم ته انتقال شوه. دغه تیږه چې ځینو تاریخي شاهکار بللی، محرابي طرحه لري او په کوفي خط لیکل شوي کتیبې پرې نقش دي.

راپور شوی چې په دې کتیبو کې داسې متن موجود دی چې په هغه کې د دې تیږې د جوړېدو کال (۵۱۶ق) او یوه ځانګړې جمله (هذا مقام الرضا: دا د رضا ځای دی) ذکر شوې ده. د همدې جملې او نورو شواهدو په تکیې سره ایران پېژاندی ایرج افشار دې نتیجې ته رسېدلی چې دا تیږه د امام رضا(ع) د قبر نه ده، بلکې له مدینې څخه مرو ته د هغه حضرت د سفر له مقامونو څخه له یو مقام سره اړه لري.

ویل شوي چې د امام رضا(ع) دوهمه د قبر تیږه هغه ده چې په بقعه سرداب کې د امام د قبر پر سر اېښوول شوې ده؛ خو د هغې په اړه ډېر معلومات نشته. د شیعه څېړونکي عزیزالله عطاردي د راپور له مخې، د ۱۳۳۸ل کال د شیر و شکر ضریح د لګېدو لپاره د سرداب د ترمیم په وخت دغه تیږه لیدل شوې، دا تیږه د سپین مرمر څخه وه او په عربي عبارت داسې لیکل شوي وو: «بسم الله الرحمن الرحیم؛ دفن‌شده در این شهر ایمن».

په ۱۳۷۹ ل کال کې نصب شوې د امام رضا(ع) د قبر د تیږې کتیبه

د امام رضا(ع) د درېیم قبر تیږه په ۱۳۷۹ل کال کې، د نوي ضریح له لګېدو سره هممهاله، پر قبر اېښوول شوې. دا تیږه له شین مرمره جوړه او شاوخوا څلور ټنه وزن لري. پر هغې محرابي او لچک حاشیې، په ترنج، اسلیمي او ګل‌بوټو سره نقش دي. د دې تیږې عربي کتیبې د سید محمد حسیني موحد، فارسي کتیبې د محمدعلي شریفي سرابي او حجار یې بابک مسعودي زنجاني دی. پر دې تیږه د امام رضا(ع) لقبونه، نوم، نسب او د زیږون او شهادت تاریخي معلومات لیکل شوي دي. د دې تیږې د ساقې په کتیبو د نفْس مطمئنه آیتونه، د تطهیر آیت، د اولی الامر آیت او د صافات سوره ۸۰ او ۸۱ آیتونه لیکل شوي دي. په پاکار کې یې د امام رضا په مدح کې د جامي شعرونه نقش شوي دي.

صندوقونه

حاج آقا حسین قمي، د لومړي پهلوي په پړاو کې لګېدلي لیمویي مرمری کاڼي د صندوق په څنګ کې.

د امام رضا(ع) په حرم کې د صندوق د شتون [یادونه ۱] تر ټولو پخوانۍ اشاره په شاوخوا ۵۰۰ ق کال پورې اړه لري: ویل کېږي چې د سلطان سنجر سلجوقي چاروال انوشیروان زرتشتي، د امام رضا علیه‌السلام په توسل سره خپلې ناروغۍ د ښه کېدو په خاطر یو صندوق حرم ته ډالۍ کړی و. دغه صندوق هماغه بلل شوی چې ابن بطوطه یې په سفرنامه کې یادونه کړې ده؛ یو د لرګي صندوق چې د سپینو زرو د پاڼو پوش پرې جوړ شوی و.

د احتشام کاویانیان په روایت، د لومړي شاه عباس صفوي په پړاو کې د هند د فوفل لرګي صندوق د امام رضا(ع) لپاره جوړ شو چې د سرو زرو میخونه او پوښ یې درلود. دې صندوق د ۱۰۱۱ق کال د علیرضا عباسي په خط کتیبې او د ۱۰۱۲ق د مست‌علي زرګر په حکاکي کتیبې لرلې. متن یې آیة الکرسي، د امام رضا(ع) ځانګړی صلوات (درود) او فارسي شعرونه وو. دا صندوق په ۱۳۱۱ل کال د ورَستېدو له امله لرې شو او زرینې کتیبې یې په ۱۳۲۵ل کال آستان قدس میوزیم ته وسپارل شوې.

ویل کېږي چې په ۱۳۱۱ل کال یو شفاف لیمويي مرمري صندوق د حاج حسین حجارباشي زنجاني لخوا جوړ شو چې له دننه روښانه کېده او د ضریح نورانیت یې زیاتاوه. دا صندوق د ۱۳۷۹ل کال د نوي ضریح د لګېدو په وخت له قبر څخه لرې شو او د شین مرمر قبر تیږه یې په ځای کېښودل شوه.

د زرین فام محراب مخامخ، د آستان قدس میوزیم ته له لېږدېدو مخکې

ضریح

اصلي مقاله: د امام رضا(ع) ضریح

د امام رضا(ع) ضریح هغه مشبکه جنګله ده چې له لرګیو، فلزو یا دواړو جوړه ده او په بېلابېلو دورو کې د امام رضا(ع) پر قبر اېښودل شوی دی. د ضریح د لومړنیو لګېدو کره تاریخ نه دی معلوم، خو د صفویانو له دورې وروسته یې تاریخچه موجوده ده. د ځینو سرچینو له مخې، له صفویه تر اسلامي جمهوریت پورې په حرم کې پنځه ضریحونه نصب شوي دي:

شاه‌طهماسبي ضریح (د شاه طهماسب صفوي په دوره کې لګول شوی)، شاه‌عباسي فولادي ضریح، د فتحعلي‌شاهي ضریح په نوم مشهور (لګېدلی: د شاه عباس صفوي په زمانه کې)، مرصع نادري یا نګین‌نشان ضریح (لګېدلی: ۱۱۶۳ق)، شیر و شکر ضریح (لګېدلی: ۱۳۳۸ل)، سیمین و زرین ضریح (لګېدلی: ۱۳۷۹ل).

زرین‌فام محرابونه

ویل شوي چې د حرم د تاریخي محرابونو له ډلې دوه زرین‌فام محرابونه په بقعې کې دننه موجود وو چې د اوومې هجري پېړۍ نفیسې کاشي‌کارۍ وې. دا محرابونه د چینۍ په شان مینایي کاشۍ څخه جوړ بلل شوي دي او یو یې مخکې لوري (د بقعې جنوب لوېدیځ دیوال)، او بل یې د پښو لاندې برخه کې (جنوب ختیځ دیوال) موقعیت درلود. د دې محرابونو عمومي طرحه د یو بل دننه محرابونو مجموعه ده چې د دوازده محراب په نوم شهرت لري، او پر مرکزي محراب سربېره، ځینې داخلي محرابونه یې د لاجوردي رنګه کتیبو په وسیله د کوفي، ثلث او نسخ په لیکدود لیکل شوي دي. د محرابونو منځنۍ تشې برخې په برجسته اسلیمي نقوشو ډکې شوې دي.

راپورونه وايي چې په دې محرابونو کې هغه آیتونه او حدیثونه لیکل شوي چې د محراب له مناسبتونو سره برابر دي؛ لکه د آمن الرسول آیت، د ولایت آیت او د شهادت آیت. د کتیبو له مخې دواړه محرابونه په ۶۱۲ق کال کې جوړ شوي دي. ویل شوي چې دا محرابونه د ۱۳۴۰–۱۳۴۴ل کلونو د ترمیم په وخت کې آستان قدس میوزیم ته انتقال کړی شول.

مخې ته پروت ترنج

خوانچې او د جواهراتو ترنجونه

د ځینو سرچینو په وینا، د جواهراتو خوانچې او ترنجونه هغه قابونه (کېنډۍ اوفریمونه) دي چې د بقعې په دیوالونو کې نصب شوي او د قیمتي شیانو د نندارې او ساتنې لپاره جوړ شوي دي چې خلکو یا سلاطینو د نذر او ډالیو په توګه حرم ته ورکړي دي. دغه شیان د امېلونو، لاسي کړیو، ملغلرو لرونکو تورو او خنجرونو او نورو ارزښتمنو شیانو څخه جوړ وو چې په خزانه کې ساتل کېدل؛ او وروسته د ښکلا لپاره په شیشې لرونکو فریمونو کې پر دیوالونو ځای پرځای شول. د دې خوانچو د لګېدو کره وخت نه دی معلوم، خو اسناد ښيي چې د ناصرالدین‌شاه په دوره کې موجودې وې.

خوانچهٔ پشت سر.(شاته خوانچه)

د ځینو محققانو په باور، د دې خوانچو او ترنجونو مینځپانګه او ځای یې په مختلفو دورو کې بدل شوی دی؛ خو د ۱۳۷۳ل کال د بم چاودنې تر زیانونو وروسته، دا ټولګه تقریباً هماغسې پاتې ده.

د ۱۳۸۹ل کال د راپور له مخې، حرم ۸ خوانچې او ۴ ترنجونه لري چې ټول یې برابر ابعادو ورته بڼه لري: د پشت‌سر یا شاته خوانچو د بالاسر (د سر لور ته) (ښي او کیڼ)، د مخامخ، (ښي او کیڼ)، د پښو لاندې خوانچو (ښي او کیڼ) او همداراز شته ترنج، تر پښو لاندې ترنج، مخامخ ترنج او د سر لپاسه ترنجونو د هر یوه محتویات په سرچینو کې مفصل بیان شوي دي.

پوښونه

د قاجار له وخته تور بخملي ضریح پوښ

پوښونه هغه نفیس ټوکرونه دي چې په تېر وخت کې به پرې صندوق، ضریح او د امام رضا علیه‌السلام د قبر تیږه پوښل کېده. راپورونه ښيي چې ګڼ شمېر تاریخي او نفیس پوشونه د آستان قدس په خزانه کې خوندي دي؛ له هغې جملې: قلمدانی زربفت صندوق‌پوښ (۹۵۲ق)، د فتحعلي‌شاه وقفي صندوق‌پوښ، شین مخمل ضریح‌پوښ (۱۲۷۶ق)، تور بخملي ضریح‌پوښ (۱۲۷۹ق)؛ ملغلري ګنډل شی ضریح‌پوښ (کابو ۱۲۸۵ق)، د قاجار له وخته ډیزاین لرونکی بخملي ضریح‌پوښ، د لومړي پهلوی دروې راپاتې سور بخملي ضریح‌پوښ.

د ۱۳۹۷ل کال د راپور له مخې، د قبر اوسنی د زربفت نفیس ټوکر دی چې د استادانو محمود محمودي، قربان ریوندي او محمد سلیمیان په لاس جوړ هنر دی. همدارنګه د دوهم پهلوي په پړاو کې د «یا علی بن موسی الرضا» په نقش یوه نفیسه پارچه د قبر لپاره اوبدل شوې وه چې اوس په میوزیم کې ساتل کېږي.

د قاجار له دورې والانس لرونکې پردې

پردې

ویل کېږي چې په میوزیم او خزانه کې ګڼ شمېر تاریخي پردې شته دي چې په داخلي فضاوو کې کارېدلې دي؛ له هغې جملې: په ۱۰۸۰ق کې د شاه سلیمان صفوي وقف کړې قلمداني پرده، د محمدرضا امامي په خط، کتیبه لرونکې زربفت زري اطلسي پرده احتمالا له صفویه دورې څخه، د فتحعلي‌شاه وقف شوې قلاب‌دوزي ګلابتون ورېښمینه پرده (۱۲۴۰ق)، دوه مخه پرده ایزه غالۍ په (۱۳۲۰ق) کال کې اوبدل شوې؛ والانس لرونکې پرده احتمالاً د ناصر الدین شاه قاجار د خور او د امیر کبیر د مېرمن عزت‌الدوله وقف.

غالۍ

د حرم ولایت تالار لپاره اوبدل شوې غالۍ

حرم د نړۍ له هغو لویو ټولګو څخه دی چې نفیسې غالۍ پکې ساتل کېږي. ډېری یې د آستان قدس د فرش (غالیو) شرکت د لوړ کیفیت لاس اوبدلې غالۍ دي چې په دوراني (پړاویز) ډول په مختلفو ځایونو کې غوړول کېږي.

ځینې تاریخي دي او په صفویه، قاجار او پهلوي دورو پورې اړه لري او په موزیم کې خوندي دي. ځینې نور د ځانګړې سپارښتنې پر بنسټ اوبدل کېږي او لوړ هنري او معنوي ارزښت لري

منبرونه

په حرم کې د تاریخي او نفیسو منبرونو یادونه شوې ده؛ د بېلګې په توګه د ګوهرشاد جومات په مَقْصوره ایوان کې د صاحب‌الزمان منبر، چې ځینې منابع یې د صاحب‌شاه په نوم یادوي. دا ۱۴زینې منبر د ناک او غوز د ونو له لرګیو څخه جوړ دی او دوه سردرونه او کتیبې لري چې د جوړونکي نوم سلطان حسین ابن نجار کرماني پرې لیکل شوی دی.

د شمعې ستنه د مبارک سر څخه پورته

ځینې یې د نهمې پېړۍ اثر بولي، ځینې د صفوي وروستۍ دوره او ځینې د فتحعلي‌شاه قاجار د دورې ګڼي. په ځینو سرچینو کې د لومړي نظر ملاتړ شوی دی. د خلکو ترمنځ ولسي عقیده دا وه چې امام زمان(ع) به د ظهور پر مهال په همدې منبر کېني. راپور شوی چې دا منبر په ۱۳۲۵ل کال کې ترمیم او وروسته په شیشې پوښل شوې محفظه کې کیښودل شو.

د رڼا وسایل

د امام خمیني په رواق کې د حرم د چلچراغ یوه بېلګه، انځور: احمد حسیني

په حرم کې د رڼا وسایل له پخوا څخه تر برقي دورې پورې شامل دي: شمعدان، د شمعدان پایه، ګل‌ګیر (د فتیلې پرېکوونکې ځانګړی قیچي)، پیه‌سوز(غوړ سوځونکی)، قندیل، مردنګي او چلچراغ. ډېری تاریخي او نفیسې نمونې یې د حرم په موزیم کې ساتل کېږي؛ لکه: د بالاسر د شمعدان پایه احتمالاً د ایلخاني دورې، د نهمې پېړۍ مسي د شمعدان پایه، برنجي او مَفْرَغي شمعدانونه د صفویانو د دورې، د اتمې پېړۍ زرکوب ګل‌ګیر، د قاجار له پيله زرکوب فولادي ګل‌ګیرونه، د ۱۰۹۱ق کال هندي برنجي فیل‌وزمه پیه‌سوز(وازده سوزوونکې آله)، د ۱۲۷۱ق کال زرین قندیل چې ملغلرې پکې لګېدلې دي، د ۱۲۶۷ق کال وقف شوې زرین قندیل، او تراشل شوې مردنګي په نستعلیق خط له شعري کتیبې سره.

د ازادۍ د صحن د ساعت د منارې ساعت، انځور: سید مرتضی فاطمیان.

ویل شوي په یو سند کې په لومړي ځل په ۱۰۹۱ق کال کې په حرم کې له چلچراغ څخه د استفادې یادونه شوې ده. د قاجاریانو په دوران کې کې د ۳۳ چلچراغونو شمېر ثبت شوی دی. د لومړي پهلوي په پړاو کې یو ۱۷۰ څانګیز چلچراغ پیرودل شوی دی. د دوهم پهلوي په زمانه کې هم ګڼ نفیس چلچراغونه وقف شوي دي. له انقلابه وروسته، د نوو رواقونو لپاره ګڼ چلچراغونه نصب شول، تر دې چې د ۱۳۸۷ل کال په راپور کې د ۱۴۲۰ چلچراغونو شتون ثبت شوی دی.

د ۱۳۹۳ل کال د راپور له مخې: تر ټولو لوی چلچراغ: د رواق دارالسیاده ۲۵۰ شعله لرونکی (۴ متر اوږد، ۳ متر پلن). تر ټولو دروند چلچراغ: د رواق دارالسلام ۱۱۴ څانګیز (۲ ټنه وزن)، تر ټولو قیمتي چلچراغ: د ضریح پورته ۴۰ څانګیز شین رنګی چلچراغ، تر ټولو زیات چلچراغ لرونکی ځای: دارالحجه رواق (۱۳۲ شمېرې) راپور شوی دی.

ساعتونه

د انقلاب د انګڼ د ساعت د منارې ساعت

د عطاردي په وینا، د امام رضا(ع) په حرم کې د ساعت د شتون د تاریخ په اړه کوم کره معلومات نه شته، خو اسناد ښيي چې د صفویانو په دوره کې په حرم کې ساعت موجود و، که څه هم د هغه د کیفیت په اړه معلومات نشته. د حرم تر ټولو زوړ ساعت په قاجار دورې (۱۳۰۹ق) پورې تړلی ګڼل کېږي چي د انګلستان جوړ دی. دا ساعت د انقلاب صحن د لوېدیځ ایوان پر سر لګېدلی و، څلور مخونه یې لرل او د ځانګړي وخت پر اساس به یې زنګ وهه. راپور شوی چې په ۱۳۳۶ل کال کې د انقلاب صحن د ساعت منارې د ترمیم له امله دا ساعت د آزادۍ د صحن ساعت ‌منارې ته ولېږدول شو.

نوی ساعت چې اوس د انقلاب صحن په ساعت‌منارې کې نصب دی، سویسي یا جرمني ګڼل شوی، او د عبدالحسین معاون‌التجار یزدي له خوا حرم ته ډالۍ شوی دی. ویل شوي چې پردې دوو ساعتونو سربېره، په حرم کې نور ساعتونه هم نصب شوي چې لږ شمېر یې تاریخي او پاتې نور عادي ساعتونه دي. یو راپور وايي چې له ۱۳۸۶له کال راهیسې په ډېری ځایونو کې ډیجیټلي ساعتونه نصب شوي دي چې ډېر دقیق دي او د شرعي وخت په ګډون نور معلومات هم زائرینو ته ښيي. د حرم د ساعت دفتر د څارنې او د ساعتونو د تنظیم مسوولیت لري.

خوارزمشاهي سنګاب

راپورونه ښيي چې په حرم کې دوه لمریز ساعتونه هم شته: د ګوهرشاد جومات لمریز شاخص چې په ۱۳۱۲ل کال پورې تړاو لري او د «شاخص ظهر شیخ بهایی» په نوم مشهور دی؛ د جمهوری اسلامي صحن لمریز ساعت چې د آل‌عصفور د یو عالم له خوا ډیزاین او په ۱۳۶۶ل کال کې پرانستل شوی دی.

لوښي او وسایل

په ځینو سرچینو کې، هغه لوښي او وسایل چې په تېر وخت کې د امام رضا(ع) په حرم کې کارېدلي، لېسټ شوي دي؛ له هغې ډلې: د خوارزمشاهیانو د دورې سنګاب (۵۹۷–۶۱۰ق)، د خوشبویۍ او تطهیر لپاره بېلابېل ګلابدانونه او ابرېقونه، د مسو دوستکامۍ، سماورونه، د قرآن کریم بکسونه، رحلونه، او قفلونه چې په بېلابېلو دورو پورې تړلي دي.

د حرم کوترې

د حرم کوترې. انځور: مهدي جهانګیري.

د ځینو سرچینو په وینا، د نورو امامانو او امامزادګانو په شان د امام رضا(ع) په حرم کې هم کوترې موجودې وې. تر ټولو زوړ سند په ۱۰۷۱ق کال پورې تړاو لري چې پکې د شاه عباس صفوي په امر د باغ پایین‌پا مبارک (آزادی صحن) کې د کبوترخانې د جوړېدو یادونه شوې ده. له دې سره، د قاجار په دوره کې په میلمستون کې د کوترو د غوښې د استعمال په اړه یو راپور شته چې ښیي ګواکې د کوترو د ډېروالي له امله به د هغوی غوښه کارېدله. د دې ترڅنګ یوازې دوه نور تاریخي اسناد د ۱۳۴۵ل په کلونو پورې تړاو لري چې د کوترو د خوراک په اړه دي.

د امام رضا د حرم کوترې د ادبیاتو په نثر او نظم کې د احترام نښه ګڼل شوي دي. په ولسي عقیده کې ویل کېږي چې دا کوترې د امام رضا(ع) ملکیت دي او ځانګړی احترام لري. د مظفرالدین‌شاه قاجار د دورې په اړه په یو یونلیک کې راغلي چې تر څو چې کوترې د مشهد ښار په داخل کې وي، خوندي او درناوي وړ دي. د کوترو او ورته دانه ورکول د حرم له دودونو څخه ګڼل شوي دي. په عام باور کې ویل کېږي چې دا کوترې په حرم کې په هېڅ ځای کې چټلي نه کوي.

د حرم په حدودو کې عبادي او زیارتي ځایونه

بالاسر جومات.

په ځینو سرچینو کې، د امام رضا(ع) په حرم کې ځینې عبادي او زیارتي ځایونه چې پکې جوماتونه او مقبرې شاملې دي داسې بیان شوې دي:

بالاسر جومات

اصلي مقاله: د امام رضا(ع) د حرم بالاسر جومات

د ځینو سرچینو له مخې، بالاسر جومات د امام رضا(ع) له بقعې وروسته د حرم تر ټولو زړه ودانۍ ده. او تر ټولو نږدې ځای دی چې ضریح ته څېرمه دی. تر ټولو پخوانۍ اشاره یې د شیخ صدوق په آثارو کې لیدل شوې ده. د پینځمې هجري پېړۍ په نیمایی کې د لیکل شوي بیهقي تاریخ ، له متنونو ښکاري چې د غزنوي دربار له دیوان‌سالارانو څخه ابوالحسن عراقي، د دې جومات بنسټ اېښی دی.

مسجد بالاسر د امام رضا علیه‌السلام د بقعې د شمال لویدیځ لوري ته او د دارالسیاده رواق او بقعې ترمنځ پروت دی. دا جومات د لویدځې صفې له لارې بقعې سره نښلول شوی دی. ویل شوي چې چت یې د ښکلو مقرنسونو په وسیله تزیین شوی او دیوالونه یې د معرق کاشۍ په وسیله پوښل شوي دي. د مسجد په جنوبي برخه کې یو محراب له معرقې کاشۍ څخه جوړ دی چې د جوړېدو کال (۱۳۶۳ق) او د هنرمند نوم (محمدخان رضوان) پرې لیکل شوی دی.

له دې محراب څخه پورته، د زرین‌فام سنجري کاشۍ موجودې دي چې د فتح سورې آیتونه پرې لیکل شوي دي. همدارنګه د آستان قدس د ملک الشعراء قاسم رسا (۱۳۵۶ل) اشعار هم پرې نقش شوي دي. پر ختیځ طاق باندې د دعبل خزاعي د تائیه دوه بیتونه لیکل شوي چې د هارون‌الرشید څنګ ته د امام رضا(ع) ښخېدو ته اشاره کوي. عطاردي د مسجد ټولې کتیبې راټولې کړې او متنونه یې نقل کړي دي.

د پشت سر جومات (پس‌پشت)(شاته)

رواق دارالفیض چې د پشت سر جومات او ریاض جومات له برخو جوړ شوی.

مسجد پشت‌سر (شاته جومات) یو کوچنی جومات و چې په ۱۳۴۶ل کال کې د زائرینو د تګ راتګ د ستونزو له امله د شاه‌طهماسبی صفې، ریاض جومات او قرآن‌خانې له برخو سره یوځای شو او د دارالفیض او دارالشکر د رواقونو برخه وګرځېد. په دې مسجد کې د امام رضا(ع) په ستاینه کې د قاجاریانو د درباري شاعر قاآني (وفات ۱۲۷۰ق)، اوږده قصیده په نستعلیق خط لیکل شوې وه. دا قصیده وروسته په ۱۳۴۷ل کال کې د بدلونونو په نتیجه کې دارالشکر رواق ته انتقال شوه. په قصیده کې د ابجد د حساب له مخې د مسجد د ترمیم کال ۱۱۵۰ق ښودل شوی دی.

ریاض جومات

ریاض جومات یو نسبتاً کوچنی رواق و چې ډېر وخت به ښځو پکې لمونځ کاوه، له همدې امله د مسجد زنانه په نوم مشهور و. په ۱۳۴۷ل کال کې یې د ترمیم وروسته له شاه‌طهماسبي صفې سره یوځای شو او د دارالفیض رواق برخه وګرځېد.

د ګوهرشاد جومات. انځور: مهدي جهانګیری.

د ګوهرشاد جومات

اصلي مقاله: د ګوهرشاد جومات

د ګوهرشاد جومات د امام رضا(ع) د بقعې جنوبي لوري ته یو تاریخي مسجد دی. دا جومات د تیموریانو په دوره کې د شاهرخ میرزا د ماندینې، بانو ګوهرشاد، په امر جوړ شوی دی. ویل شوي چې د جوړېدو کار یې په ۸۰۷ ق کال پیل او په ۸۲۱ق کال پای ته رسېدلی دی.

دا مسجد د تاریخي ارزښت، معمارۍ او هنري ښکلا له نظره د مشهد یو له مهمو آثارو څخه ګڼل کېږي.. په ۱۳۱۴ل کال کې د لومړی پهلوي پړاو د ګوهرشاد جومات د پاڅون پېښه (د یو شان جامو د قانون خلاف اعتراض) همدلته رامنځته شوه. د ګوهرشاد جومات کتابتون د حرم له پخوانیو کتابتونونو څخه ګڼل کېږي.

د پیرزن جومات د ډبرو ستنو یوه برخه د پهلوي د لومړني څخه دورې انځور. انځور: آنه‌ماری شوارتسنباخ.

پیرزن جومات

د ځینو سرچینو له مخې، پیرزن یا بیوه‌زن جومات د ګوهرشاد جومات په انګڼ کې د یوې مستطیلې ډبرینې برخې نوم و چې د ډبرینو ستنو په وسیله د جومات له حیاطه جلا شوی و. دا جومات د قاجار دورې څخه تر لومړۍ پهلوي دورې پورې په هغه ځای کې موجود و چې پخوا د جومات حوض و. وروسته په همدې ځای کې نوی حوض جوړ کړای شو.

د ځینو سرچینو په وینا، د دې ځای نوم ځکه مسجد پیرزن شو چې یوې کونډې ‌ښځې چې د میرزا محمدرضا مستوفي سبزواري مشهور په مستشارالملک د کورنۍ غړې وه، دا ځای ترمیم او پراخ کړی و؛ که څه هم ولسي روایت دا پېښه د ګوهرشاد جومات د جوړېدو له دورې سره تړلې بولي.

د ثامن بهشتونه

د امام رضا(ع) د حرم ثامن بهشت.

د ثامن بهشتونه۱، ۲ او ۳، هغه هدیرې (ګورستانونه) دي چې د امام رضا(ع) د حرم دننه موقعیت لري او د قدس، جمهوریت او ازادي صحنونو لاندې جوړ شوي دي. ویل شوي چې د مړیو د ښخولو د اوږدې مخینې له امله، د دې لپاره د ځانګړو ځایونو جوړولو ته پاملرنه وشوه او دا ځایونه جوړ شول: ثامن بهشت ۱ د ازادي صحن لاندې په ۴۲۳۳ مربع میټرو مساحت سره (پرانیستل: ۱۳۵۴ل)، ثامن بهشت ۲ د قدس صحن لاندې د ۲۵۵۰ مربع میټره مساحت سره (پرانیستل: ۱۳۷۰ل) او ثامن بهشت ۳ د اسلامي جمهوریت صحن لاندې د ۱۱۳۰۰ مربع میټره مساحت سره (پرانیستل: ۱۳۶۸ل).

نور ځایونه

د پیر پالان‌دوز مقبره. انځور: رسول جعفریان.

نور هغه عبادي او زیارتي ځایونه چې د امام رضا(ع) د حرم په ټولګه کې شامل دي، یا د حرم د پراختیا په ترڅ کې د دې برخې ګرځېدلي، په دې ډول دي:

• باغ رضوان: یو شین او ښایسته باغ چې د حرم په شمالي برخه کې موقعیت لري. دا باغ د قتلګاه هدیرې له نړېدو وروسته، په ۱۳۰۹ل کال کې د هغې په ځمکه کې جوړ شو. د فقیه سبزواري او محمد تقي آملي مزارونه په همدې باغ کې دي.
• د طبرسي مقبره: د امین‌الاسلام طبرسي مقبره چې د طبرسي سړک د یوټرن په لویدیځ کې موقعیت لري. دا مقبره په ۱۳۷۹ل کال کې د ده دغه ځای ته د کنکریټو له قالب سره د هغه د قبر په منتقلېدو سره جوړه شوه.. مخکې له انتقاله، د هغه قبر په باغ رضوان کې و، خو د حرم د پراختیا په پلان کې د یوټرن او د حرم د ټنل په لاره کې راغی. د دې زیارت بڼه یوه پیازيشکل ګنبد دی چې باندینۍبرخه یې د خښتو او کاشۍ ترکیب دی.
• د پیر پالان‌دوز مقبره: د صفوي دورې له ودانیو څخه ده، چې د حرم په ختیځه څنډه او د نواب صفوي سړک څرخېدونکې (یوټرن) برخه کې موقعیت لري. ځینو دا مقبره د محمد کارندهی (پیر پالن‌دوز) په نوم د صفوي دورې د یو عارف ګڼلې او ځینې یې د څلورمې هجري پېړۍ د مشهور صوفي ابونصر سراج طوسي، مدفن ګڼي.

د حرم دننه علمي او فرهنګي ځایونه

د عزیزالله عطاردي په وینا، د امام رضا(ع) حرم له لومړۍ ورځې د علم د خپرېدو مرکز او د عالمانو او محدثانو د غونډو ځای و.. دا وضعیت د دې لامل شو چې تعلیمي او فرهنګي مرکزونه لکه مکتب‌خونې، دیني مدارس، عصري ښوونځي، پوهنتونونه، کتابتونونه او موزیمونه له آستان قدس رضوي سره تړاو ومومي، چې ځینو یې د حرم په حدودو کې موقعیت درلود.

دیني مدرسې

په هغه تاریخي جوړښت کې چې د حرم شاوخوا موقعیت لري، او وروسته د حرم د پراختیا برخه شوه، لس دیني مدارس ثبت شوي دي. ویل شوي چې له دغو مدرسو څخه یوازې څلور پاتې دي: میرزاجعفر، خیرات‌خان، پَریزاد او دودر.

د دارالولایه رواق، چې د بالاسر مدرسه پر ځای جوړه شوې وه.

بالاسر مدرسه

د بالاسر مدرسه د هغه تاریخي مدارسو څخه وه چې د امام رضا(ع) د قبر د بالاسر(د سرپورته) برخه کې یې موقعیت درلود، له شماله د انقلاب صحن، له جنوبه د پریزاد مدرسې او له ختیځه د مسجد بالاسر سره نږدې وه. ویل شوي چې د دې مدرسې د جوړېدو د دقیق وخت په اړه معلومات نشته؛ خو احتمال ورکول شوی چې دا د مشهد تر ټولو پخوانۍ دینی مدرسه وه. ځینو د دې بانی شاهرخ تیموري او ځینو نورو د تیمورګورکاني له نسله د یو ازبک شهزاده ګڼلی دی.

د پهلوي پړاو کې د پریزاد مدرسي انګن

په سرچینو کې راغلي چې دا مدرسه په ۱۰۹۱ق کلونو (د سلیمان صفوي دوره)، ۱۲۷۱ق (قاجاريه دوره) او ۱۳۵۶ق (پهلوي دوره) کې ترمیم شوې ده. په راپور کې له ۱۳۵۱ د کال یادونه شوې چې شاوخوا ۷۰ طالبانو پکې درس وایه. دې مدرسې یو ښکلی ایوان درلود چې د صفوي دورې په کتیبې سره مزین و او د شمال ختیځ په یوې ګنبدخانې کې یې د شاهرخ د لمسي او یوتیموري امیر میرزا ابوالقاسم بابر (وفات: ۸۶۱ق)، قبر و. له اسلامي انقلاب وروسته، دا مدرسه ونړېدله او پر ځای یې دارالولایه رواق جوړ شو.

پریزاد مدرسه

اصلي مقاله: پریزاد مدرسه

پَریزاد مدرسه د تیموري دورې له آثارو څخه ده چې جوړوونکې یې پریزادخانم ده چې د ګوهرشاد خادمه او د خواجه ربیع له اولادې وه. ویل کېږي دا مدرسه په ۸۲۱ق کال کې جوړه شوې او د شاه سلیمان صفوي (۱۰۹۱ق)، دویم پهلوي (۱۳۴۲ل او ۱۳۴۶ل) او د اسلامي جمهوریت په دوره (۱۳۶۸ل) کې ترمیم شوې ده. له انقلاب وروسته، دا مدرسه د دیني پوښتنو د ځواب مرکز وګرځېد. دا ودانۍ د حرم په جنوب لوېدیځ او د ګوهرشاد جومات په شمال لوېدیځ کې ده.

د دوه دروازو مدرسي داخلي برخه د بیارغونې وروسته د پرانیستې په ورځ (د غویی ۱۳، ۱۴۰۳).

دودر مدرسه (د دو درب یا یوسفیه)

اصلي مقاله: دو در مدرسه

مدرسه دودر د تیموري دورې له آثارو څخه ده، چې په ۸۴۳ق کال کې د خراسان د یو امیر (امیر یوسف خواجه بهادر) لخوا جوړه شوه. دا دوه‌پوړیزه ودانۍ دوه دروازې، څلور ایوانونه او دوه ګنبده لري او د معمارۍ له نظره خورا ارزښت لري. دا د حرم په جنوب لوېدیځ او د اسلامي جمهوریت صحن په شمال ختیځه برخه کې موقعیت لري. له انقلاب وروسته، دا ودانۍ د دارالقرآن الکریم په توګه د قرآني فعالیتونو لپاره کارول کېږي.

د میرزا جعفر مدرسه

میرزاجعفر مدرسه

اصلي مقاله: د میرزا جعفر علمیه مدرسه

میرزاجعفر مدرسه په ۱۰۵۹ق کال کې د دوهم شاه عباس صفوي په دوره کې جوړه شوه. د دې بانیان د (وفات: ۶۸۳ق)، د ایلخاني دورې د وزیر شمس‌الدین جویني له اعقابو څخه ګڼل شوي دي. دا مدرسه د موقعیت او جوړښت له پلوه د مشهد له غوره مدرسو څخه وه. له انقلاب وروسته، دا ودانۍ بیارغول شوې او له خیرات‌خان مدرسې سره یوځای د اسلامي علومو د رضوي پوهنتون سره متصله او یوه ټولګه وګرځېده.

د پهلوي په دوره کې د خیرات خان مدرسې

خیرات‌خان مدرسه

اصلي مقاله: د خیرات خان علمي مدرسه

خیرات‌خان مدرسه (جوړښت: ۱۰۵۷ق) د دوهم شاه عباس صفوي له دورې ده او د بانی نوم پرې ایښودل شوی چې د هغه زمانې له اشرافو څخه و. ویل شوي چې له انقلاب وروسته د حرم د پراختیا په ترڅ کې دا ودانۍ د حرم په حدودو کې شامله شوه، ونړېدله او د اصلي نقشه له مخې بیا جوړه شوه. یوه برخه یې د میرزاجعفر له مدرسې سره یوځای شوه او د اسلامي علومو رضوي پوهنتون سره ونښلول شوه. له ۱۴۰۰ل لسیزې له لومړیو څخه دا ودانۍ د «مدرسه عالی فقاهت عالم آل‌محمد(ع)» په نوم بدله شوې ده.

مستشاریه مدرسه

دارالذکر رواق چې د علي‌نقي میرزا د مدرسې پر ځای جوړ شو

مستشاریه مدرسه (یا سیدمیرزا یا ملاتاج) له هغو څلورو مدرسو څخه وه چې د شاهرخ تیموري په وخت کې جوړې شوې. دې ودانۍ د انقلاب صحن په شمال لوېدیځ کې، د میرزاجعفر مدرسې ترڅنګ او د ایوان عباسي شا ته موقعیت درلود. دا مدرسه د شاهرخ د زمانې د یو امیر سیدمیرزا لخوا جوړه شوې وه او د ۱۲۹۰ق کال کې د مستشارالملک له خوا د ترمیم په وجه د مستشاریه په نوم مشهوره شوه.

ویل شوي چې یوه برخه یې د شاه عباس صفوي د زیارت پر مهال (۱۰۲۱ق) د ده په امر د انقلاب صحن د پراختیا لپاره ونړېدله، او پاتې برخه یې د ملاتاج په نوم مشهوره شوه. د دې ودانۍ نورې برخې یو ځل د ګوهرشاد جومات د پېښې وروسته او بیا په ۱۳۵۴ل کال کې د حرم د شاوخوا د نوې کولو لپاره نړېدلې. ویل شوي چې وروستی پاتې شوې برخه یې له انقلاب وروسته د اسلامي علومو له رضوي پوهنتون سره یوځای شوه.

علي‌نقي‌میرزا مدرسه

د علي‌نقي‌میرزا مدرسه شاوخوا ۱۲۳۹ق کال (د قاجاري دورې) کې د آستان قدس د متولي او د خراسان د والي رکن‌الدوله علي‌نقي‌میرزا، لخوا جوړه شوه. په ځینو سرچینو کې راغلي چې دا ودانۍ د ازادي او انقلاب صحنونو ترمنځ په پاتې ځمکه کې جوړه شوې وه. راپورونه ښیي چې د ۱۳۴۳–۱۳۴۶ل کلونو ترمنځ دا ودانۍ د بدلونونو او نوې کولو وروسته د دارالذکر رواق بڼه غوره کړه.

د مقبرهٔ شیخ بهائی رواق چې د «مدرسهٔ پایین پا» په یوه برخه کې جوړ شوی دی.

پایین پا مدرسه

د پایین پا مدرسې (یا سعدیه یا سعدالدین) ځای د آزادي صحن جنوبي برخه، د ګوهرشاد جومات ختیځ لور ته او د شیخ بهائي له مقبرې سره نښتی ښودل شوی دی. دا مدرسه د صفوي دورې له مدرسو څخه ګڼل شوې، چې د شاه سلیمان صفوي د واکمنۍ پر مهال د خراسان د عمومي وزیر، «میرزا سعدالدین» په امر په ۱۰۸۷ق کال کې جوړه شوې وه..

را نقل شوی چې دا مدرسه د ۱۳۰۷ل کال په ترڅ کې، د حرم د شاوخوا د چوک یا فلکې د جوړېدو پر مهال، له خپلو ټولو موقوفو شتمنیو سره ونړېدله. وروسته په همدې ځمکه کې کتابتون، موزیم، امام خمینی صحن (موزیم) او د شیخ بهائي د مقبرې رواق جوړ شول.

له نړېدو مخکې د انقلاب صحن لومړنۍ د ساعت‌ مناره

فاضل‌خان مدرسه

فاضل‌خان مدرسه د دوهم شاه عباس د زمانې له آثارو څخه ګڼل شوې ده، چې د فقیه ملا عبدالله بشرویي له‌خوا جوړه شوې. ویل شوی چي دا مدرسه د ده د ورور، فاضل‌خان توني، د وصیت پر بنسټ په ۱۰۷۵ق کال کې جوړه شوې ده.

ویل شوي چې د دې مدرسې معماري او هنري سینګار د مشهد د غوره مدرسو لکه میرزاجعفر مدرسې په کچه ارزښت لري. د دې مدرسې کتابتون د مشهد تر ټولو بډای او بشپړ کتابتون بلل شوی، له هغه وروسته د آستان قدس کتابتون راځي. همدارنګه ویل شوي چې دا مدرسه معتبر موقوفاتو او جایدادونه لري.

له هغو عالمانو څخه چې په دې مدرسه کې یې تدریس کاوه، هاشم قزویني، حسین فقیه سبزواري او عبدالجواد ادیب نیشابوري یاد شوي دي. راپورونه وایي چې کله په ۱۳۱۰ل کال کې د حرم شاوخوا لومړنۍ فلکه (چوک) جوړ شو، دا مدرسه ونړېدله.

باغ رضوان مدرسه

په ښي اړخ کې: حسین فقیه سبزواري د باغ رضوان مدرسې په صحن کې.

د امام رضا د حرم مهال ویش

۲۰۳ق	د امام رضا(ع) شهادت او د هارون عباسي ترڅنګ په «بقعه هارونیه» کې د هغه ښخېدل.
۴ق پېړۍ	د سامانی د ځینو چاروالو له‌خوا د حرم د ابادولو هڅې.
۴۲۱–۳۶۶ق	د د سبکتکین غزنوي له‌خوا د حرم ویجاړول او د هغه ځای ناستي محمود غزنوي له‌خوا یې بیا رغونه.
۴۳۹–۴۲۱ق	د غزنوي حکومت چاروال ابوالحسن عراقی له‌خوا د حرم بیارغونه او ترمیم.
۵۴۸ق	مشهد باندی د غُز قوم برید او حرم ته رسېدلی تاوان.
۵۵۲–۵۱۱ق	د سلطان سنجر سلجوقي پر مهال د ابوطاهر قمي له خوا د حرم ترمیم او سينګار.
۶۱۲ق	د خوارزمشاهیانو له‌خوا د حرم ترمیم او ښه والی.
۶۱۷ق	د ځینو راپورونو له مخې د مغلو په یرغل کې د حرم زیانمنېدل.
۸۲۱ق	د تیموریانو پر مهال د ګوهرشاد جومات او د دارالحفاظ او دارالسیاده رواقونو جوړېدل.
۹۸۴–۹۳۰ق	په لومړي ځل د ګنبد طلاکاري او د لومړی طهماسب صفوي پر وخت د حرم د لومړي ضریح جوړېدل.
۹۹۷ق	د ازبکانو مشهد باندی برید، د حرم لوټ او د پناه‌اخیستونکو وژنه.
۱۰۳۸–۹۹۶ق	د شاه عباس صفوي له‌خوا د شمالی ایوان په ۱۰۵۹ق کال کې او د انقلاب صحن د ختیځ او لویدیځ ایوانونه جوړېدل.
۱۱۳۵–۱۱۰۵ق	د شاه سلطان حسین د واکمنۍ پر مهال، د صفوي پوځ د اړتیاوو د پوره کولو لپاره د حرم مالونو ته لوټ کول.
۱۱۶۰–۱۱۴۸ق	نادرشاه افشار د ایوان عباسي شا ته مناره جوړه کړه او د انقلاب صحن جنوبي ایوان یې په سرو زرو سنبال کړ.
۱۲۲۰–۱۱۹۰ق	د نادرشاه افشار دوه لمسیانو د افشاریانو د حکومت د اړتیاوو د پوره کولو لپاره د حرم قېمتي توکي لوټ کړل.
۱۲۸۳–۱۲۳۳ق	د آزادي صحن جوړول د فتحعلي‌شاه قاجار له وخته پیل او د ناصرالدین‌شاه قاجار تر زمانې پورې یې دوام وکړ.
۱۲۶۴ق	د محمدحسن‌خان سالار بغاوت او د حرم د سرو او سپینو زرو د خزانې لوټل.
۱۳۳۰ق	د روسي ځواکونو له‌خوا په حرم د توپونو ډزې.
۱۳۱۱–۱۳۰۷ل	د لومړي پهلوي د واکمنۍ پر مهال د حرم شاوخوا د حضرتي چوک جوړول.
۱۳۵۳–۱۳۵۴ل	د دوهم پهلوي په زمانه کې د حرم د شاوخوا سیمو د ورانولو، فضا پراخولو او د چمنونو کرلو لپاره د حضرتي چوک پراخول.
۱۳۵۷ل کال د لړم ۲۹	د دوهم پهلوي د استخباراتي سازمان (ساواک) او انقلابیانو ترمنځ د حرم دننه نښتې، ډزې او په ځینو رواقونو کې د اوښکو بهیوونکي ګاز کارول.
۱۳۷۱–۱۳۶۶ل	د اسلامي انقلاب پر مهال د هغو سړکونو د نښلولو لپاره چې حرم ته رسېږي، د لاندې‌تېرېدونکي تونل (زیرگذر) جوړول.
۱۳۷۳د غبرګولي دېرشمه	د حرم بمي برید، د ځینو برخو زیانمنېدل او د ۲۷ زائِرانو شهادت.
۱۳۸۱–۱۳۷۶ل	د جامع رضوي صحن جوړول.
د ۱۴۰۳ل کال د کب میاشته	د امیرالمؤمنین(ع) د رواق د جوړېدو او د جمهوري صحن د کوچنیوالي لپاره د جمهوري اسلامي صحن جنوبي منارې بې‌تخریبه انتقال، چې ۶۰ متره اوږده ده.

راپور شوی چې باغ رضوان مدرسه په ۱۳۴۰ل کال کې د حسین فقیه سبزواري له‌خوا د باغ رضوان (د قتلګاه هدیرې) په ځمکه کې تاسیس شوه.. ویل شوي چې د دې مدرسې ودانۍ داسې طرحه شوې وه چې په پورته پوړ کې طلاب درس ووایي او په لاندې پوړ کې مړي ښخ شي. دا مدرسه د حرم د پراختیا په نقشه کې په ۱۳۵۴ل کال کې ونړېدله او وروسته د رضوان صحن یوه برخه وګرځېده.

مرکزي کتابتون او د آستان قدس رضوي د اسنادو مرکز

اصلي مقاله: د آستان قدس رضوي کتابتون

مرکزي کتابتون او د آستان قدس اسنادو مرکز د امام رضا(ع) په حرم کې د ایران او د نړۍ له مهمو مکتوبي فرهنګي زېرمو څخه ګڼل شوی دی. دا کتابتون د اسلامي نړۍ له پخوانیو کتابتونونو څخه بلل کېږي، چې تر ټولو د زړو نسخو د وقف نېټه یې د څلورمې هجري پېړۍ منځ ته رسېږي. راپور ورکول شوی چې د دې کتابتون نوې ودانۍ د ۲۷ زره مربع میټره مساحت په درې پوړیز جوړښت سره د شیخ طوسي د بست ترڅنګ د ۱۳۷۴ل د وري په ۲۲مه پرانېستل شوې ده.

علوم اسلامي رضوي پوهنتون

اصلي مقاله: د علوم اسلامي رضوي پوهنتون

دا پوهنتون د آستان قدس رضوي له علمي او ښوونیزو مرکزونو څخه دی، چې په ۱۳۶۳ل کال کې د امام رضا(ع) د حرم ترڅنګ جوړ شو. راپور وايي چې د دې پوهنتون ودانۍ د طبرسي بست ختیځ ته د میرزاجعفر مدرسې او خیرات‌خان مدرسې په ځای کې بیا رغول شوې ده. د دې پوهنتون دوهم یونټ په ۱۳۸۴ل کال کې د امام حسن(ع) صحن ختیځ ته جوړ شو.

د آستان قدس رضوي موزیم

اصلي مقاله: د آستان قدس رضوي موزیم

آستان قدس رضوي موزیم (جوړ: ۱۳۲۴ل) د امام رضا(ع) د حرم په مجموعه کې یو داسې ځای دی چې د حرم زاړه اثار او د آستان قدس د تاریخ په اوږدو کې ورکړل شوې تحفې پکې نندارې ته وړاندې کېږي. دا موزیم څو څانګې لري: مرکزی موزیم، قرآن او نفایس موزیم، د رهبرۍ د ستر مقام د ډالیو میوزیم، ولس پېژندنې موزیم، د غالیونو موزیم او د رضوي حرم د معمارۍ او ښکلاوو موزیم.

د حرم اداري، درملیز او هوساویز ځایونه

د امام رضا(ع) د حرم اداري، درملیز او هوساویز ځایونه په دې ډول دي: آستان قدس رضوي، دارالشفاء، د بیړنیو طبي خدماتو مرکز، مهمان‌سرا(میلمستون)، د امانتونو دفترونه (د نغدو پیسو، قیمتي شیانو او نورو وسایلو امانات)، د موندل شویو او ورک شویو شیانو دفترونه، د پیدا شویو توکو د ساتنې برخه، په امانت د ویل‌چېر سپارلو دفترونه، د نذرو دفترونه، د کفش‌دارۍ (پېزار کېښودلو) برخې، د حرم د آګاهۍ(معلومات) اداره، د بې وسو او پاتې زائِرانو د مرستې برخه، د دفن چارو دفتر او تشنابونه. ویل شوي چې له دغو ځایونو ځینې یې د وقف مالونه لري.

آستان قدس رضوي

اصلي مقاله: آستان قدس رضوي

آستان قدس رضوي یو ستر غیردولتي اداري ـ خدماتي بنسټ دی، چې د امام رضا(ع) د حرم، موقوفاتو، ملکیتونو او اړوندو بنسټونو د چارو مسؤلیت لري. د ځینو سرچینو له مخې، د حرم د ادارې تشکیلاتي مخینه، په بقعه هاروینه کې د امام رضا(ع) د دفن خواوشا وخت ته ورګرځي.

له هماغه وخته تر صفوي دورې پورې، چې د آستان قدس د موقوفاتو د پراختیا او تشکیلاتي ودې دوره بلل شوې، د امام رضا(ع) حرم یو محدود اداري جوړښت درلود چې زیاتره د علویانو له‌خوا اداره کېده. د ځینو سرچینو په وینا، د آستان قدس پراختیا له صفوي دورې وروسته هم، پرته له هغو وختونو چې د بغاوتونو او بهرنیو یرغلونو تر اغېز لاندې راغله، تر قاجاریانو پورې دوام درلود؛ ویل شوي چې د ناصرالدین شاه په زمانه کې، آستان قدس له زرو څخه زیات رسمي او غیر رسمي کارکوونکي درلودل چې ډېری یې د اشرافو او دولتي کارکوونکو له ډلې وو.

د ځینو څېړنو پر بنسټ، د آستان قدس رضوي اداري جوړښت د پهلوي دورې پر مهال لا منظم شو، او د متولي‌باشي لقب په نیابت تولیت عظما بدل شو. ویل شوي چې د اسلامي انقلاب له بریا وروسته، د آستان قدس فعالیتونه په چټکۍ سره پراخ شول. د ۱۳۹۳ل کال د یوه راپور له مخې، آستان قدس د تولیت عظما تر څار لاندې د لسګونو معاونیتونو، سازمانونو، بنسټونو او شرکتونو په وسیله اداره کېږي.

همدارنګه وګورئ: د امام رضا(ع) د حرم د متولیانو لړلیک

دارالشفاء

دارالشفاء د امام رضا(ع) د حرم درملیز مرکز دی چې تاریخي مخینه یې د صفوي دورې لومړیو کلونو ته رسېږي. راپور شوی چې دا مرکز د قاجار د وروستیو کلونو په جریان کې له یو لړ اداري کمزوریو وروسته د ډاکټر امیرخان امیر اعلم، چې د دولتي روغتیایي شورا رئیس و، د هڅو په پایله کې ورغول او سمبال شو، تر دې چې د ختیځ ایران له سنبالو روغتونونو څخه شو. ویل شوي چې کله د لومړي پهلوي په وخت کې د امام رضا(ع) روغتون جوړ شو، د حرم دارالشفاء له هغه سره یوځای شوه.

په ۱۳۲۷ل کال کې راپور ورکړل شوی چې د دارالشفاء فعالیتونو د حرم د مهمان‌سرای(میلمستون) په دوهم پوړ کې، د بست بالا (بست شیخ طوسي) په نامه سیمه کې، د یوه کوچني طبي مرکز په توګه دوام درلود. وروسته له دې چې دا ودانۍ ونړېدله، دارالشفاء د انقلاب صحن جنوبي څنډې ته، د(اوسني دارالحکمه رواق) ځای ته، انتقال شوه. د ۱۳۵۹ل کال په وروستیو کې، د آزادی صحن ترڅنګ د دارالشفاء نوې ودانۍ پرانېستل شوه.

په ۱۳۸۸ل کال کې، دارالشفاء د حرم ختیځ لوري ته د بست خیابان شیرازي(شیرازي سړک) په سیمه کې یوې مجهزې ودانۍ ته انتقال شوه. راپورونه وایي چې په دې درملیز مرکز کې د زائِرانو او مجاورانو لپاره د عامې او تخصصي درملنې ډول ډول خدمات وړاندې کېږي.

میلمستون

اصلي مقاله: د آستان قدس رضوي میلمستون

د حرم میلمستون په ۱۳۴۰ لسیزه کې

د حرم مهمان سرا(میلمستون) د امام رضا(ع) یو پخوانی بنسټ دی چې له زائِرانو، بېوزلو، خادمانو او د حرم له کارکوونکو څخه د مېلمستیا لپاره کارول کیږي، او شاوخوا پنځه سوه کلنه مخینه لري. ویل شوي چې د تاریخ په اوږدو کې دا مرکز په بېلابېلو نومونو پېژندل کېده؛ د صفویانو او افشاریانو په وخت کې مطبخ، د قاجار دور کې کارخانهٔ مبارکه، او د پهلوي پر مهال مهمان‌سرای حضرتی او مهمان‌سرای حضرت بلل کېده.

د حرم مهمان‌سرای تر ټولو پخوانی یادښت په تیموري دورې پورې اړوند ګڼل شوی دی. په ۱۳۵۳ل کال کې د مهمان‌سرای نوې ودانۍ جوړه شوه. دا ودانۍ له اسلامي انقلاب وروسته بیا ورغول شوه او بله نوې ودانۍ هم د غدیر صحن لوېدیځ لور ته ورزیاته شوه.

د ۱۳۹۴ل کال د یوه راپور له مخې، د حرم په مهمان‌سرای کې د موقوفاتو او نذرونو په مرسته هره ورځ شاوخوا شپږ زره ډوډۍ پخېږي. همدارنګه د آستان قدس استازي هره ورځ د زائِرانو په مختلفو استوګن ځایونو کې د میلمستون بلن لیکونه وېشي.

د حرم فرهنګي فعالیتونه

د امام رضا(ع) د حرم نقشه

په یو راپور کې په ۱۳۹۷ل کال کې د امام رضا(ع) د حرم ځینې فرهنګي فعالیتونه داسې بیان شوي دي:

• د حرم په بېلابېلو ځایونو کې د جماعت لمونځ ترسره کول..
• د ویناوو په چوکاټ کې د اسلامي معارفو تبلیغ، له لمانځه وروسته د فقهې د احکامو بیان، د دعاګانو لکه د جمعې د شپې د دعای کمیل قرائت، د مذهبي مناسبتونو مراسم او د پریزاد مدرسې ځانګړي تبلیغي پروګرامونه.
• د آستان قدس رضوي د دارالقرآن الکریم تر چتر لاندې په دودر مدرسه کې قرآني فعالیتونه، چې دا فعالیتونه پکې شامل دي: د قرآن د حفظ، قرائت او تفسیر تدریس، د تدبر حلقې، د قرآني معارفو بیان او تفسیر، د قرآن د انس محفلونه، د ماشومانو لپاره د مهدالرضا قرآني ورکشاپونه، د قرآني هنرونو ورکشاپونه او د قرآني سیالیو جوړول.
• د ښځو او سړو د شرعي او اعتقادي پوښتنو ځواب ورکول د ټیلي فون، پیغامونو او د شرعي پوښتنو د دفترونو له لارې په بېلابېلو برخو کې، او همدارنګه د پریزاد مدرسې او د باب الهادي دفتر د عقیدوي پوښتنو د ځواب ورکولو مرکزونه.
• د دیني مشورې مرکز، چې پکې د انفرادي مشورې او ډله‌ییزې مشورې ورکشاپونه شامل دي.
• د حرم پېژندنه، چې د امام رضا(ع) د ژوند او د حرم د تاریخ په اړه د زیارت کوونکو د پوښتنو ځواب ورکوي او د زیارتکوونکو ډلو لپاره د حرم د لیدنې ټورونه برابروي.

د حرم اړوند دندې

د امام رضا(ع) د حرم خادمان. انځور: محمد احمدي.

د امام رضا(ع) د حرم دندې، پرته له اداري چارو د آستان قدس رضوي، د خدمه په نوم پېژندل کېږي. خدمه هغه ټول خدمتګاران دي چې د حرم په بقعو، رواقونو، انګڼونه، کفشداریو(د پېزار کیښودلو ځای) او نورو برخو کې د ټاکل شویو آدابو او مقرراتو له مخې خدمت کوي.

د ځینو سرچینو د معلوماتو له مخې، له لومړیو کلونو وروسته له د امام رضا(ع) له شهادته تر لسمې هجري پېړۍ پورې، په حرم کې د خادمانو شتون تایید شوی دی. راپورونه ښيي چې د صفوي دورې په وخت کې، د حرم د پراختیا او اهمیت په زیاتېدو سره، د خادمانو د تشکیلاتو نظم هم پیاوړی شو او څو کشیکونه (د خدمت شیفټونه) رامنځته شول. د قاجار د زمانې د (۱۳۰۰ق کال) راپور له مخې، د حرم د خدمتکارانو شمېر ۱۲۰۰ کسانو ته رسېده.. د پهلوي دورې په وخت کې د خدمې د نظامنامو تنظیم پیل شو څو د خدمه‌وو دندې مشخصې شي او تشکیلاتي جوړښت رامنځته کړي.

د امام رضا(ع) په حرم کې د فرش خادمان. انځور: مهدی جهانګیری.

ویل شوي چې له اسلامي انقلاب وروسته، د حرم د پراختیا او د زیارت کوونکو د زیاتوالي له امله، د خدمه‌وو شمېر هم ډېر شو. د ۱۳۹۳ل کال د یو راپور له مخې، خدمه په اتو کشیکونو کې په رسمي، افتخاري او تشرفي ډول د خدمې چارو د مدیریت تر څار لاندې کار کوي. د ۱۳۹۷ل کال د یو بل راپور له مخې، خدمه د خدمت د ډول او ځای له مخې په لاندې ډلو وېشل شوي: خادم، فراش، حافظ (حُفّاظ)، کفشدار(پېزار ساتونکي)، دربان، علمي خادم او فرهنګي خادم.

موقوفات

اصلي مقاله: د امام رضا(ع) د حرم موقوفات

د امام رضا(ع) حرم د نړۍ له سترو موقوفاتي بنسټونو څخه ګڼل شوی، چې د پېړیو په اوږدو کې د امام رضا(ع) د مینه‌والو په وقفونو ولاړ دی.

د عطاردي په وینا، د حرم لپاره د وقف تاریخ په دقیقه توګه نه دی معلوم، خو ځینې شواهد دا موضوع د څلورمې هجري پېړۍ لومړیو ته ګرځوي. په ځینو منابعو کې په بېلابېلو دورو کې د حرم د وقف تاریخ، د موقوفاتو لیسټ او د هغوی د اداره کولو څرنګوالی ذکر شوی دی. له ۱۳۸۳ل کال راهیسې، د حرم د موقوفاتو د ادارې چارې د آستان قدس رضوي د حقوقي او موقوفاتو مرستیالۍ ته سپارل شوي دي.

سنائي غزنوي

دین را حرمی است در خراسان

دشوار تو را به محشر آسان

همواره رهش مسیر حاجت

پیوسته درش مشیر غفران

چون کعبه پر آدمی ز هر جای

چون عرش پر از فرشته هزمان

هم فرّ فرشته کرده جلوه

هم روح وصی درو به جولان

از حرمت زائران راهش

فردوس فدای هر بیابان

د امام رضا(ع) د حرم غیرمنقول موقوفات د ایران په ځینو سیمو او همدارنګه د لوی خراسان، پاکستان، هند او قفقاز په ځینو سیمو کې موجود دي، خو ځینې یې د تاریخ په اوږدو کې له منځه تللي دي. د حسین ملک (وفات: ۱۳۵۱ل) موقوفات، چې یو ایران تاجر او واقف و، د حرم تر ټولو لویه موقوفه ګڼل شوې ده. دا موقوفه د ۱۳۱۶ل او ۱۳۴۰ل کلونو ترمنځ په اوو پړاوونو کې د کتابتون، منقول او غیرمنقول اموالو په وقف کولو سره رامنځته شوې ده.

د حرم فرهنګي او هنري اثار

د امام رضا(ع) د حرم په اړه ګڼ فرهنګي او هنري اثار تولید شوي، چې هم مکتوب او هم سینمایي دي:

هنر در حرم کتاب

سینما (فلمونه)

ځینې مستند (ډاکومنټري) او ډرامایي اثار چې د امام رضا(ع) د حرم په اړه دي، یا پکې شوټنګ شوی، دا دي:

• یا ضامن آهو: د پرویز کیمیاوي په ډایریکټرۍ جوړه ډاکومنټري، د ۱۳۵۰ل کال محصول.. ډایرېکټر د حرم له بصري ښکلاوو الهام اخلي او ټول فلم د حرم په فضا کې جوړ شوی دی..
• رضای رضوان: ډاکومنټري د مجید مجیدي له‌خوا، د ۱۳۸۴ل کال محصول، چې د خادمانو د شوق او اخلاص کیسه کوي..
• شب، هر شب تنهایی، و در انتظار معجزه: د رسول صدرعاملي درې‌ګونه فلمونه، چې کیسې یې د حرم په چاپېریال کې روانې دي.
• مطبخ معموره: د سید مرتضی جذاب اثر، د حرم د میلمستون ۵۰۰ کلن تاریخ او د خدماتو څرنګوالی بیانوي.
• در این بهشت بی‌پایان: د محمدصادق رمضاني‌مقدم جوړه داکومنټري، د حرم د هنري خزانو او د حرم د اثارو د ترمیم او بیا رغاونې لپاره د هنرمندانو د هڅو په اړه.