مسوده:له جګړې تېښته

له جګړې تېښته له کبیره ګناهونو څخه ده چې په فقه[۱] او علم اخلاقو[۲] کې د «الفَرارُ من الزَّحْف» (له دښمن سره له جګړې څخه تېښته) په نوم یادېږي.[۳] له دښمن سره د مستقیمې مقابلې په صورت کې له جګړې څخه د تېښتې د حراموالي[۴] لپاره قرآني دلیل، د انفال سورت ۱۶م آیت دی. [۵] په ځینو روایتونو کې راغلي چې د جګړې له ډګره د تېښتې د ګناه بدوالی حتی د کفارې په ورکولو سره هم نه جبرانېږي.[۶]

د فقهاوو په نظر، په دوو حالتونو کې انسان د تېښتې حق نه لري او که وتښتي، ګناهکار ګڼل کېږي:[۷]

• هغه مهال چې امام (ع) یوې ځانګړې ډلې ته په جګړه کې د ګډون امر وکړي.[۸]
• هغه مهال چې انسان له یوه یا دوو دښمنانو سره مخامخ شي؛ یعنې د دښمنانو شمېر د مسلمانانو له شمېر څخه کم یا پوره یا تر دوه برابره پورې وي.[۹]

په دغو مواردو کې، حتی که د وژل کېدو احتمال هم موجود وي، تېښته جایزه نه ده.[۱۰] خو علامه حلي د بقرې سورت د ۱۹۵م آیت پر بنسټ، په هغه صورت کې چې د وژل کېدو قوي ګومان موجود وي، تېښته جایزه بللې ده.[۱۱] ویل شوي چې د جګړې د تېښتې حرمت د اختیار او اضطراره (لکه ناروغۍ) ، دواړو حالتونو، ته شاملېږي.[۱۲]

د شیخ طوسي په باور، د جګړې له پیل وروسته د جنګیالي پلار، مور یا پورورکوونکی حق نه لري چې هغه د جګړې له ډګره بېرته راوګرځوي.[۱۳] خو که تېښته د جګړې د صفونو د بدلون یا د بیا برید لپاره له بلې پوځي ډلې سره د یوځای کېدو په موخه وي، جایزه ګڼل کېږي.[۱۴]

د انفال سورت د ۶۵م آیت پر بنسټ، د اسلام په لومړیو کې هر مسلمان مکلف و چې د لسو مشرکانو پر وړاندې مقاومت وکړي؛ خو د انفال سورت د ۶۶م آیت له نازلېدو وروسته دا حکم نسخ شو او د دوو کسانو پر وړاندې د مقاومت وجوب پر ځای شو.[۱۵] له همدې امله، که د دښمن د ځواکونو شمېر د مسلمانانو د ځواکونو له شمېر څخه دوه برابره زیات وي، تېښته جایزه ده.[۱۶]

خو شیخ طوسي په دې باور دی چې که د سالم پاتې کېدو احتمال غالب وي، دفاع کول مستحب دي.[۱۷] په مقابل کې، سید ابوالقاسم خویي معتقد دی چې که مسلمانان پر بریا ډاډ ولري، تېښته جایزه نه ده.[۱۸] همدارنګه، امام خمیني له جګړې څخه تېښته په هېڅ حالت کې جایزه نه ده بللې.[۱۹]د «حکم فرار نظامیان از جهاد در راهبرد دفاعی اسلام» مقالې پر بنسټ، د اُحد په جګړه کې د رسول اکرم (ص) د چلند په پام کې نیولو سره، په هغه حالت کې چې د سرتېرو د وژل کېدو احتمال د اسلام د موجودیت لپاره د ګواښ سبب شي، تېښته واجب ده.[۲۰]

په اسلامي روایتونو کې له جګړې څخه د تېښتې لپاره ځینې پایلې هم بیان شوې دي؛ له هغو څخه د انسان ذلت او خواري، د عدالت له منځه تلل، د دښمن پیاوړتیا، د دیني مشرانو پلانونو ته بې‌پامي[۲۱] او د دین کمزوري او سپکاوی[۲۲] .