د امام په اړه نص
- دا مقاله «د امامت نص» مفهوم په اړه ده. «د نص له لارې د امام ټاکل» د تنصیصي امامت مقاله وګورئ.
د امام په اړه نص، د امام په اړه د قرآن کریم یا حدیث متن دی چې د یو فرد یا یوې ډلې امامت ته اشاره کوي او کیدی شي د خدای، پیغمبر(ص) یا د تېر شوي امام لخوا صادر شوی وي. د امامیه له نظره، د امام ټاکل باید واضح او روښانه وي، او هر یو امام خپل جانشین په نص سره معرفي کوي.
د امام په اړه نصونه په دوه کټګوریو ویشل شوي دي: جلي نص چې پکې د امامت معنی په کې واضح وي، لکه د غدیر حدیث، او خفي نص چې واضح نه وي او باید د هغې له مینځپانګې څخه باید پوه شو، لکه د منزلت حدیث. قرآن کې هم په غیر مستقیم ډول د امامانو امامت ته اشاره شوې ده، خو د هغوي نومونه په کې نه دي بیان شوي د دې لپاره چې د قرآن له تحریفه مخنیوی وشي.
د امامت د نصونو په هکله ګڼ شمیر اثار لیکل شوي دي، په شمول د ټولو امامانو د نصونو راټولول، د غدیر د حدیث په څیر د ځانګړو نصونو څېړل، او د نورو فرقو د ادعاوو تحلیل. ځینو ډلو دا دعوا کړې ده چې له پیغمبر(ص) یا امامانو څخه د نورو اشخاصو لکه ابوبکر، د امام صادق(ع) د زوی اسماعیل او عبدالله افطح په هکله هم نصوص شتون لري، خو امامیه عالمانو دا ادعاوې رد کړې دي. ځینې سنیان په دې باور دي چې د پیغمبر(ص) وروسته د امام د ټاکلو لپاره هیڅ نص نشته او د امام انتخاب د امت په اختیار کې دی او یا دا چې څوک غالب شو هم هغه امام دی.
مفهوم او مقام
شیخ مفید، چې یو شیعه عالم (وفات ۴۱۳ هجري) دی، د هغه په وینا، نصّ قرآني شواهدو او د پیغمبر(ص) هغه حدیث ته اشاره کوي چې د امام امامت په ګوته کوي.[۱] د هغه له نظره، له پیغمبر(ص) وروسته د امامت په اړه د نص شتون د شیعه او سني ترمنځ یوه اختلافي موضوع ده، او امامیه عالمانو هڅه کړې چې د علي(ع) د امامت پورې اړوند نصونه راټول کړي.[۲]
د نهمې پیړۍ هجري قمري کال یو عالم فاضل مقداد په دې باور دی چې متن د خدای له خوا کیدی شي، د یوې وینا په شکل یا د غیر معمولي عمل(کرامت) په بڼه چې د یو فرد امامت په ګوته کړي.[۳] ابن میثم بحراني (وفات: ۶۷۹ یا ۶۹۹ هجري قمري کال) هم وايي چې نص د پیغمبر(ص) یا د مخکې تېر شوي امام له خوا کیدی شي او د یو فرد امامت په لفظي یا عملي توګه په ګوته کړي.[۴]
جلي او خفي نص
امامت پورې اړوند نصونه جلي او خفي ته ویشل شوي دي. د جلي نص هغه نص ته ویل کیږي چې د امامت معنی د هغې له ظاهري بڼه څخه په څرګنده توګه پرته له دې چې تحلیل ته اړتیا ولري استنباط کیدی شي. لکه د غدیر حدیث.[۵] برعکس، خفي نص هغه دی چې په هغه کې امامت په غیر واضحه ډول بیان شوی وي او د وینا له مینځپانګې او محتوا څخه راوباسل کیږي؛ لکه د منزلت حدیث.[۶] د امامیه عقیدې له مخې، د امامت نص باید جلي او واضح وي او یوازې د امام ځانګړتیاوې بیانول کافي نه دي، ځکه چې د عامو خلکو لپاره دا ممکنه نه ده چې د عصمت په څیر ځانګړتیاوې وپیژني.[۷]
سید مرتضی (وفات ۴۳۶ هجري) هم د جلي او خفي نصونو یو بل ویش وړاندې کړ. د دې وضاحت له مخې، هغه روایت چې یوازې په شیعه سرچینو کې روایت شوی وي «نص جلي» ګڼل کیږي. او هغه روایت چې د شیعه سرچینو پرته د هغو عالمانو په کتابونو کې هم روایت شوی وي شیعو سره یوه عقیده نه لري، «خفي نص» بلل کیږي.[۸]
له پيغمبر(ص) وروسته د امامت د نص په اړه نظرونه
د نص له لارې د امام د ټاکلو اصل جواز د ټولو مسلمانانو لخوا منل شوی دی؛[۹] خو بیا هم ډیر سنیان په دې باور دي چې له پیغمبر(ص) څخه له هغه وروسته د امامت په اړه هیڅ نص نشته.[۱۰] ابو الحسن اشعري د نص له شتون څخه د انکار لپاره ابوبکر سره د عمر د بیعت حواله ورکوي او وايي چې که ابوبکر د متن له لارې ټاکل شوی وای، نو د عمر دا عمل به صحیح نه و.[۱۱] د دې سني نظر په نیوکه کې، سید مرتضی د نصونو هغه لړۍ ته اشاره کوي چې د هغه په اند، په جلي یا خفي ډول د علي(ع) امامت ته اشاره کوي.[۱۲] د زیدیانو په منځ کې، یحیی بن حمزه علوي، چې په المؤیدبالله (وفات ۷۴۹ هجري) مشهور دی، په جلي نص باور درلود. هغه د علي(ع) امامت د اماميه وو يوه ځانګړې عقيده ګڼي او په دې باور دی چې د امامت په اړه يوازې خفي نص شتون لري.[۱۳]
«څوک به زما سره د اسلام په لاره کې مرسته وکړي ترڅو هغه زما ورور، زما وصي او ستاسو په منځ کې زما جانشين وي؟ نو کله چې امام علي(ع) د ملاتړ اعلان وکړي نو هغه حضرت وفرمایل: «دا (علي) زما ورور، زما وصي او ستاسو په منځ کې زما خليفه دی. د هغه خبره واورئ او د هغه اطاعت وکړئ.»
د شیعه امامانو(ع) د امامت په اړه نصونه
قرآني نصونه
د امامت اړوند قرآني نصونه په دریو برخو ویشل شوي دي: د تاریخ په اوږدو کې امامانو ته اشاره، د ابراهیم(ع) له اولادې څخه د امامانو ټاکل، او د پیغمبر(ص) د اهل بیت څخه د امامانو ټاکل، لکه د ولایت، تطهیر، مودت او تبلیغ آیتونه. د محسن اراکي په وینا، د امامانو نومونه په قرآن کې نه دي ذکر شوي د دې لپاره قرآن له تحریفه خوندي پاتی شي.[۱۴] په الکافي کتاب کې د امام صادق(ع) څخه د نقل شوي روایت له مخې، قرآن د امامانو اصول او ځانګړتیاوې بیان کړي او د هغې د مصداق ټاکل یې پیغمبر(ص) ته پریښودل[۱۵]
روایي نصونه
د پیغمبر(ص) او امامانو په روایتونو کې، د جانشینانو یادونه هم شوې ده. شیعه سرچینو د شمیر سربیره، د امامانو نومونه هم نقل کړي دي، پداسې حال کې چې سني سرچینې معمولا یوازې د خلفاوو شمیر بیان کړی دی.[۱۶] په شیعه سرچینو کې، د شمېر سربیره، د پیغمبر(ص) د جانشینانو نومونه هم راغلي دي؛ په ځینو روایتونو کې، یوازې د لومړي امام نوم[۱۷] یاد شوی، پداسې حال کې چې په نورو کې، لکه د لوح حدیث، د ټولو امامانو نومونه بیان شوي دي.[۱۸]
د امامیه عقیدې پر اساس، هر امام د پیغمبر(ص) یا د مخکیني امام په نص سره ښودل شوی دی.[۱۹] له همدې امله، امام علي(ع) د پیغمبر(ص) د نص له لارې امامت ترلاسه کړ،[۲۰] امام حسن(ع) د پیغمبر(ص) او علي(ع) د نص له لارې،[۲۱] امام حسین(ع) د پیغمبر(ص) د نص له لارې، علی(ع) او امام حسن(ع) د نص له لارې[۲۲] او ورپسې نهه امامان هم له هر یو څخه د مخکې امام د نص له لارې معرفي شوي دي.[۲۳]
د امامانو(ع) د امامت په نصونو پورې اړوند تالیفات
د امامانو(ع) د امامت په اړه د نص د شتون د ثابتولو لپاره، داسې اثار لیکل شوي دي چې په دوو برخو ویشل کیدی شي:
- هغه اثار چې د ټولو شیعه امامانو د امامت اړوند نصونه یې راټول کړي دي؛ چې ځینې یې دا دي: الامامة و التبصرة د صدوق اول تألیف، اثبات الوصیة د مسعودي کتاب، کفایة الأثر د ابن خزاز قمي کتاب، مقتضب الأثر د جوهري تألیف، عیون المعجزات د حسین بن عبدالوهاب او الاستنصار د کراجکی تألیف دا د څلورمې او پينځمې قمري پیړۍ کتابونه وو. همدارنګ ځینې کتابونه لکه الاربعین د محمد طاهر قمي کتاب، اثبات الهداة د حر عاملي کتاب، بهجة النظر و الانصاف د علامه بحراني کتاب او همدارنګ عبقات الأنوار د حامد حسین کتاب چې له لسمې تر څوارلسمې قمري پیړۍ لیکل شوي دي.
- هغه اثار چې په یو ځانګړي نص باندې تمرکز کوي، په شمول د غدیر حدیث په اړه څیړنې، لکه دلیل النص بخبر الغدیر د کراجکي (وفات ۴۴۹ هجري)، الامامة د موسوي شفتي (وفات ۱۲۹۰ هجري قمري) او د علامه امیني (وفات ۱۳۹۰ هـ ق) لخوا الغدیر کتاب. همدارنګه، د شیعه روایي سرچینو کې، د امامت د نصونو لپاره جلا فصلونه ځانګړي شوي دي..[۲۴]
د نورو فرقو ادعا شوي نصونه
ابوبکر
بکریه او د حنبلي او خوارجو یوه ډله په دې باور ده چې پیغمبر(ص) په څرګنده توګه ابوبکر د ځای ناستي په توګه ټاکلی دی.[۲۵] بله ډله، په شمول د بیهقي، په دې نظر ده چې پیغمبر(ص) یوازې په غیر مستقیم ډول د جماعت د امام په توګه د ټاکلو له لارې د هغه امامت ته اشاره کړې ده.[۲۶] د سنیانو اکثریت دا نظر نه مني او په دې باور دي چې د پیغمبر(ص) له خوا له هغه وروسته د ځای ناستي د ټاکلو په اړه هیڅ نص نشته.[۲۷] سید مرتضی دا ادعا رد کړې ده په دې دلیل سره چې راویان یې ضعیف دي، روایتونه یې صریح نه دي او نور بهرني شواهد دا خبره رد کوي.[۲۸]
راونديانو هم په دې باور وو چې پېغمبر اکرم(ص) په ضمني ډول خپل تره عباس د خپل ځای ناستي په توګه ټاکلی دی. دا نظر د عباسي دورې په لومړیو کې وړاندې شو.[۲۹]
اسماعیل بن جعفر
په اسماعیلي مذهب کې، د امام صادق(ع) زوی اسماعیل له خپل پلار وروسته د امام په توګه پیژندل شوی، او په دې مکتب کې، نص د امامت د ثابتولو لپاره یوازینی معیار دی؛[۳۰] په هرصورت، د اسماعیلي سرچینو کې د اسماعیل د امامت په اړه هیڅ واضح متن نه دی نقل شوی.[۳۱] البته، جعفر بن منصور الیمن په دې اړه ځینې روایتونه له سند پرته نقل کړي دي[۳۲] چې هغه غیر مشهور ګڼي.[۳۳] امامیه مکلمان د اسماعیل د امامت په اړه هر ډول نص ردوي او د امام صادق(ع) په ژوند کې د هغه د مړینه د دې ثبوت ګڼي چې هغه امامت نه درلود.[۳۴]
عبدالله افتح
د امام صادق(ع) بل زوی عبدالله افتح د امام له شهادت وروسته د امامت ادعا وکړه، او ځینو شیعو د هغه په امامت باور درلود.[۳۵] ویل شوي چې د هغه د ادعا تر شا یو لامل د امام صادق(ع) وصیت و،[۳۶] چې هغه پنځه کسان، چې هغه هم پکې شامل وو، د خپل ځای ناستي په توګه ټاکلي وو.[۳۷] علامه مجلسي د دې روایت د سند کمزورتیا ته په اشارې سره، د ځینو خلکو، لکه منصور دوانيقي او د امام میرمن حمیده، د جانشین په توګه ټاکل د تقیه له امله ګڼلي دي.[۳۸] هغه دا هم باور درلود چې د حمیده ښځینه شونه هغه له امامت اخیستلو منعه کوي، او که مشر زوی د امامت وړتیا درلوده، نو د کوچني زوی ذکر کولو ته اړتیا نه وه. له همدې امله، د دوو ماشومانو ذکر یوازې د موسی بن جعفر(ع) د امامت څرګندونه کوي.[۳۹]
فوټ نوټ
- ↑ شیخ مفید، مسألتان فی النص علی علی(ع)، ۱۴۱۴ق، ټوک۲، مخ۳.
- ↑ شیخ مفید، مسألتان فی النص علی علی(ع)، ۱۴۱۴ق، ټوک۲، مخ۳.
- ↑ فاضل مقداد، الأنوار الجلالیة، ۱۳۷۸ش، مخ۱۶۰.
- ↑ فاضل مقداد، الأنوار الجلالیة ، ۱۳۷۸ش، مخ۱۶۰.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ټوک۲، مخ۶۷؛ جمعی از نویسندگان، شرح المصطلحات الکلامیة، ۱۴۱۵ق، مخ۳۶۶.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ټوک۲، مخ۶۷؛ جمعی از نویسندگان، شرح المصطلحات الکلامیة، ۱۴۱۵ق، مخ۳۶۷.
- ↑ شیخ طوسی، الإقتصاد، ۱۴۰۶ق، مخونه۳۱۴–۳۱۵؛ امیرخانی، «نصّ»، مخ۳۳۸.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ټوک۲، مخونه۶۷–۶۸.
- ↑ ملکمکان، «امامت در نگاه اهل سنّت»، مخ۲۳۴.
- ↑ د مثال په توګه وګورئ: تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۱۲ق، مخونه۲۵۸–۲۶۳؛ جوینی، لمع الأدلّة، ۱۴۰۷ق، مخ۱۲۸؛ شهرستانی، نهایة الإقدام، ۱۴۲۵ق، مخ۳۹۵؛ قاضی عبدالجبار، المغنی، تحقیق قاسم محمود محمد، ټوک۲۰، ق۱، مخونه۱۱۲–۱۲۹.
- ↑ اشعری، اللمع، المکتبة الأزهریة للتراث، مخونه۱۳۳–۱۳۴.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ټوک۲، مخونه۱۷۹–۱۸۴.
- ↑ المؤید بالله، عقد اللآلی، ۱۴۲۲ق، مخ۷۳.
- ↑ اراکی، نظریة النص علی الإمامة، ۱۴۲۸ق، مخ۱۱۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ټوک۱، ۲۸۶-۲۸۸ مخونه.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ټوک۹، مخ۸۱، ح۷۲۲۲؛ قشیری نیشابوری، صحیح مسلم، دار إحیاء التراث، ټوک۳، مخص۱۴۵۲، ح۱۸۲۱؛ أبوداوود سجستانی، سنن، داراحیاء السنه، ټوک۴، مخ۱۰۶؛ ترمذی، سنن، ۱۳۵۷ق، ټوک۴، مخ۵۰۱؛ ابنحنبل، احمد، مسند، ۱۳۱۳ق، ټوک۱، مخ۳۹۸؛ حاکم نیشابوری، المستدرک، ۱۴۱۱ق، ټوک۳، مخ۷۱۵.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ټوک۴، مخ۱۸۰.
- ↑ د مثال په توګه وګورئ: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ټوک۱، مخ۵۲۷؛ نعمانی، ۱۳۹۷ق، الغیبه، مخ۶۲؛ شیخ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ټوک۱، مخ۳۰۸؛ شیخ طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، مخ۱۴۳؛ طبرسی، الإحتجاج، ۱۳۸۶ق، ټوک۱، مخ۸۵؛ شاذان قمی، الفضائل لإبن شاذان، ۱۳۶۳، ټوک۱، مخ۱۱۳؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل أبیطالب، ۱۳۷۶ق، ټوک۱، مخ۲۵۶؛ نباطی عاملی، الصراط المستقیم، ۱۳۸۴ق، ټوک۲، مخ۱۳۱؛ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ټوک۲، مخ۳۴۶.
- ↑ سدآبادی، المقنع فی الإمامة، ۱۴۱۴ق، مخ۱۴۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ټوک۱، مخونه۲۹۲–۲۹۷، سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ټوک۲، مخونه۱۷۹–۱۸۴؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ټوک۲، مخ۳۲۱؛ سیوطی، جامع الأحادیث، طبع حسن عباس زکی، ټوک۳۱، مخ۱۵۴؛ أبوالفداء، المختصر، المطبعة الحسینیة، ټوک۱، مخ۱۱۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ټوک۱، مخونه۲۹۷–۳۰۰
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ټوک۱، مخونه۳۰۰–۳۰۳.
- ↑ سدآبادی، المقنع فی الإمامة، ۱۴۱۴ق، مخ۱۴۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، جا، مخونه۲۹۲–۳۲۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ټوک۲۳، مخ۱۰۴ به بعد.
- ↑ اشعری، مقالات الاسلامیین، ۱۴۰۰ق، ص۴۵۵؛ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ټوک۱، مخ۷.
- ↑ بیهقی، الإعتقاد، ۱۴۲۳ق، مخ۴۶۴.
- ↑ د مثال په توګه وګورئ: اشعری، اللمع، المکتبة الأزهریة للتراث، مخونه۱۳۳–۱۳۴؛ قاضی عبدالجبار، المغنی، تحقیق قاسم محمود محمد، ټوک۲۰، ق۱، مخونه۱۱۲–۱۲۹؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۱۲ق، مخونه۲۵۸–۲۶۳؛ جوینی، لمع الأدلّة، ۱۴۰۷ق، مخ۱۲۸؛ شهرستانی، نهایة الإقدام، ۱۴۲۵ق، مخ۳۹۵.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ټوک۲، مخونه۱۰۷–۲۰۱.
- ↑ حسینی خطیب، مقدمة الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ټوک۱، مخونه۷.
- ↑ ابویعقوب سجستانی، الإفتخار، ۲۰۰۰م، مخونه۱۶۸–۱۶۹؛ کرمانی، المصابیح فی إثبات الإمامة، ۱۴۲۹ق، مخ۱۱۱؛ نصیری، «امامت از دیدگاه اسماعیلیه»، مخ۲۱۹.
- ↑ حبیبی مظاهری، «اسماعیل بن جعفر»، ټوک۱۱، مخ۲۶۹.
- ↑ جعفر بن منصور الیمن، سرائر و اسرار النطقاء، ۱۴۰۴ق، مخ۲۵۶.
- ↑ حبیبی مظاهری، «اسماعیل بن جعفر»، ټوک۱۱، مخ۲۶۹.
- ↑ د مثال په توګه وګورئ: سید مرتضی، الفصول المختاره، مطبعهٔ حیدریه، مخونه۱۰۱–۱۰۲؛ شیخ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، مخونه۷۰–۷۱.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ټوک۱، مخونه۱۹۵–۱۹۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ټوک۱، مخ۳۱۰.
- ↑ کلانتری و جدیدی، «تحلیل و تبیین ادعای امامت عبدالله افطح و دلایل ردّ امامت وی»، مخ۱۴۳.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ټوک۳، مخونه۳۳۷–۳۳۸.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ټوک۳، مخونه۳۳۷–۳۳۸.
سرچينې
- ابوالفداء، اسماعیل بن علي، المختصر فی أخبار البشر، مصر، المطبعة الحسینیة، بېنېټې.
- ابویعقوب سجستاني، اسحاق بن احمد، الإفتخار، بیروت، دارالغرب الاسلامي، ۲۰۰۰م.
- ابنبابویه، علي بن حسین، الإمامة و التبصرة من الحیرة، قم، د امام مهدي (علیهالسلام) مدرسه، ۱۳۶۳هـ ش.
- ابنحنبل، احمد، مسند، قاهره، بېخپرونکي، ۱۳۱۳هـ ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علي، مناقب آل ابيطالب (ع)، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶هـ ق.
- ابنمیثم بحراني، میثم بن علي، النجاة فی القیامة فی تحقیق أمر الإمامة، قم، د اسلامي فکر مجمع، ۱۴۱۷هـ ق.
- ابنمیثم بحراني، میثم بن علي، قواعد المرام فی علم الکلام، قم، د آیتالله مرعشي نجفي کتابتون، ۱۴۰۶هـ ق.
- اراکي، محسن، نظریة النص علی الإمامة فی القرآن الکریم، قم، داهلبیتو نړیوال ټولنې، ۱۴۲۸هـ ق.
- اشعري، علي بن اسماعیل، اللمع فی الرد علی أهل الزیغ و البدع، قاهره، د الازهري تراث کتابتون، بېنېټې.
- اشعري، علي بن اسماعیل، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، بیروت، دار نشر فرانز شتاینر، ۱۴۰۰هـ ق.
- امیرخاني، علي، «نصّ»، کتاب (مجموعه مقالات) معارف کلامی شیعه؛ کلیات امامت، (په کتاب کې: کلامي معارف شیعه؛ د امامت کلیات (د مقالو ټولګه)، قم، د ادیانو او مذاهبو پوهنتون خپرونې، تهران، سمت، ۱۳۹۳هـ ش.
- بحراني، سلیمان بن عبدالله، الأربعون حدیثاً فی إثبات إمامة أمیرالمؤمنین علیهالسلام، قم، مهدي الرجائي، ۱۴۱۷هـ ق.
- بحراني، هاشم بن سلیمان، الانصاف فی النص علی الائمة الاثنیعشر، ژباړه: رسولي محلاتي، تهران، د اسلامي فرهنګ د خپرولو دفتر، ۱۳۷۸هـ ق.
- بحراني، هاشم بن سلیمان، بهجة النظر فی إثبات الوصایة و الإمامة للأئمة الاثنی عشر علیهمالسلام، مشهد، آستان قدس رضوي، د اسلامي څېړنو بنسټ، ۱۳۸۵هـ ش.
- بروجردي، محمدحسین، النص الجلي فی إثبات ولایة علي علیهالسلام، مشهد، سپېڅلی رضوي آستان، د اسلامي څېړنو مجمع، ۱۳۸۳هـ ش.
- بیهقي، احمد بن حسین، الاعتقاد و الهدایة إلی سبیل الرشاد علی مذهب السلف اهل السنة و الجماعة، بیروت، دارالیمامة، ۱۴۲۳هـ ق.
- ترمذي، محمد، سنن، د احمد محمد شاکر او نورو په هڅه، قاهره، ۱۳۵۷هـ ق.
- تفتازاني، مسعود بن عمر، شرح المقاصد، قم، نشر الشریف الرضي، ۱۴۱۲هـ ق.
- جعفر بن منصور الیمن، سرائر و اسرار النطقاء، د مصطفی غالب په هڅه، بیروت، ۱۴۰۴هـ ق.
- د لیکوالانو یوه ډله، شرح المصطلحات الکلامیة، مشهد، سپېڅلی رضوي آستان، د اسلامي څېړنو مجمع، ۱۴۱۵هـ ق.
- جوهري، احمد بن محمد، مقتضب الأثر فی النص علی الأئمة الاثنی عشر، قم، د طباطبایي کتابتون، بېنېټې.
- جویني، عبدالملک بن عبدالله، لمع الأدلة فی قواعد عقائد اهل السنة و الجماعة، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۰۷هـ ق.
- حبیبي مظاهري، مسعود، «اسماعیل بن جعفر»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی ج۱۱، (لویه اسلامي دایرةالمعارف، ټوک ۱۱)، تهران، د سترې اسلامي دایرةالمعارف مرکز، بېنېټې.
- حسيني خطیب، عبدالزهراء، الشافی فی الامامة (سید مرتضی)، مقدّمة التحقیق، تهران، مؤسسه الصادق، ۱۴۰۷هـ ق.
- خواجه نصیر طوسي، محمد بن محمد، تجرید الاعتقاد، تهران، مکتب الإعلام الاسلامي، ۱۴۰۷هـ ق.
- دیلمي، حسن بن محمد، إرشاد القلوب، څېړنه: سید هاشم میلاني، تهران، دار الأسوة، ۱۴۱۷هـ ق.
- سجستاني، ابوداود، سنن، د محمد محیيالدین عبدالحمید په هڅه، قاهره، دار احیاء السنة النبویة.
- سدآبادي، عبیدالله بن عبدالله، المقنع فی الإمامة، قم، د قم د حوزې د مدرسینو ټولنه، د اسلامي نشر مؤسسه، ۱۴۱۴هـ ق.
- سید مرتضی، علي بن الحسین، الشافي فی الإمامة، تهران، مؤسسه الصادق، ۱۴۰۷هـ ق.
- سید مرتضی، علي بن حسین، الفصول المختارة من العیون و المحاسن (شیخ مفید)، نجف، مطبعة حیدریه، بېنېټې.
- سیوطي، جلالالدین، جامع الأحادیث، بېځایه، د حسن عباس زکي چاپ، بېنېټې.
- شاذان قمي، شاذان بن جبرئیل، الفضائل، قم، نشر رضي، ۱۳۶۳هـ ش.
- شعیري، تاجالدین، جامع الأخبار، قم، نشر رضي، ۱۳۶۳هـ ش.
- شهرستاني، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۵هـ ق.
- شیخ حر عاملي، محمد بن حسن، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت، الاعلمي للمطبوعات، ۱۴۲۵هـ ق.
- شیخ صدوق، محمد بن بابویه، عیون أخبار الرضا علیهالسلام، انتشارات جهان، ۱۳۷۸هـ ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علي، کمالالدین و تمام النعمة، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۹۵هـ ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علي، من لا یحضره الفقیه، قم، د اسلامي خپرونو دفتر (د قم د مدرسینو ټولنې پورې تړلی)، ۱۴۱۳هـ ق.
- شیخ طوسي، محمد بن حسن، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۶هـ ق.
- شیخ طوسي، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیة، ۱۴۱۱هـ ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الفصول المختارة من العیون و المحاسن، تصحیح: علي میرشریفي، قم، د شیخ مفید کانګره، ۱۴۱۳هـ ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، مسألتان فی النص علی علي (ع)، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴هـ ق.
- صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات الکبری، قم، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۴هـ ش.
- طباطبایي، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، اسماعیلیان، ۱۳۷۳هـ ش.
- طبرسي، احمد بن علي، الاحتجاج علی أهل اللجاج، نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶هـ ق.
- طبرسي، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، بېنېټې.
- طبري، محمد بن جریر، تاریخ طبري، مصر، دارالمعارف، ۱۳۸۷هـ ق.
- طبري، محمد بن جریر، کتاب تهذیب الآثار مسند علی، قاهره، مطبعة المدني، بېنېټې.
- عسکري، سید مرتضی، «چرا نام امام علی (علیهالسلام) در قرآن نیست؟» (ولې د امام علي (علیهالسلام) نوم په قرآن کې نه دی راغلی؟)، د علامه عسکري د اسلامي مطالعاتو مرکز وېبسایټ، د کتنې نېټه: ۳۰ لیندی ۱۴۰۲هـ ش.
- عضدالدین ایجي، عبدالرحمن بن احمد، شرح المواقف، قم، نشر الشریف الرضي، بېنېټې.
- علامه امیني، عبدالحسین، تکملة الغدیر: ثمرات الاسفار الی الاقطار (د هېوادونو سفرونو پایلې)، بیروت، د الامیر مرکز د اسلامي تراث د احیا په څېړنه، د الغدیر د مطالعاتو او نشر مرکز بیاکتنه او سمون، ۱۴۲۹هـ ق.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة، قم، د قم د حوزې د اسلامي تبلیغاتو دفتر خپرونې، ۱۳۸۰هـ ش.
- قاضي عبدالجبار، ابن احمد، المغني فی أبواب التوحید و العدل، څېړنه: قاسم محمود محمد، بېځایه، بېناشره، بېنېټې.
- قشیري نیشاپوري، مسلم بن حجاج، المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلی رسولالله صلی الله علیه وسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربي، بېنېټې.
- قمي، محمدطاهر بن محمدحسین، الأربعین فی إمامة الأئمة الطاهرین، قم، مهدي الرجائي، ۱۴۱۸هـ ق.
- کراجکي، محمد بن علي، دلیل النص بخبر الغدیر علی إمامة أمیرالمؤمنین علیهالسلام، قم، د آلالبیت (علیهمالسلام) د تراث د احیا مؤسسه، ۱۴۱۹هـ ق.
- کراجکي، محمد بن علي، الاستنصار فی النص علی الائمة الاطهار، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۵هـ ق.
- کشي، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال، د حسن مصطفوي په هڅه، مشهد، د مشهد پوهنتون د نشر مؤسسه، ۱۴۰۹هـ ق.
- کلانتري، سجاد، فیضالله بوشاسب گوشه او ناصر جدیدي، «تحلیل و تبیین ادعای امامت عبدالله افطح و دلایل ردّ امامت وی» (د عبدالله افطح د امامت د دعوې شننه او د هغه د امامت د رد دلایل)، د الزهرا پوهنتون د اسلام او ایران د تاریخ فصلنامه، کال ۳۲، ګڼه ۵۴، پرلهپسې ۱۴۴، اوړی ۱۴۰۱هـ ش.
- کلیني، محمد بن یعقوب، الکافي، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷هـ ق.
- مجلسي، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۰۴هـ ق.
- مجلسي، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳هـ ق.
- ملکمکان، حمید، «امامت در نگاه اهل سنّت»، کتاب (مجموعه مقالات) معارف کلامی شیعه؛ کلیات امامت («د اهل سنت له نظره امامت»، په کتاب کې: کلامي معارف شیعه؛ د امامت کلیات)، قم، د ادیانو او مذاهبو پوهنتون خپرونې، تهران، سمت، ۱۳۹۳هـ ش.
- نباطي عاملي، علي بن محمد، الصراط المستقیم إلی مستحقي التقدیم، تهران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۴هـ ق.
- نصیري، محمد، «امامت از دیدگاه اسماعیلیه»، کتاب (مجموعه مقالات) معارف کلامی شیعه؛ کلیات امامت («د اسماعیلیه له نظره امامت»، په کتاب کې: کلامي معارف شیعه؛ د امامت کلیات)، قم، د ادیانو او مذاهبو پوهنتون خپرونې، تهران، سمت، ۱۳۹۳هـ ش.
- نعماني، محمد بن ابراهیم، الغیبة، تهران، مکتبة الصدوق، ۱۳۹۷هـ ق.
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||