په ورته ډول مقابله

په ورته ډول مقابله یا په مثل مقابله، هغه قاعده ده چې له مخې یې، که پر یو کس یا ډلې ظلم او تېری وشي، هغوی کولای شي د دفاع په موخه په هماغه اندازه او هماغه حد کې غبرګون وښيي. دا قاعده په اسلامي فقه کې، په ځانګړي ډول د قصاص په باب او د «اعتداء» د آیت په تفسیر کې څېړل شوې او له هغې څخه ګڼې فرعي مسئلې راایستل شوې دي.

د شیعه‌وو ډېری فقیهان د مقابله‌به‌مثل یا ورته مقابلې اصل په مالي او غیرمالي برخو کې مشروع ګڼي، که څه هم د عملي کولو د څرنګوالي او د تطبیق د حدودو په اړه پکې د نظرونو اختلاف شته. سید جعفر مرتضی عاملي دا قاعده فطري او عقلاني بولي، په داسې حال کې چې عباسعلي عمید زنجاني یې د عرف پر بنسټ ولاړه ګڼي.

ډېری فقیهان، سره له دې چې د دې اصل لپاره محدودیتونه مني، د غیراخلاقي لارو چارو کارول یا له حده اوښتل جایز نه ګڼي او دا یو داسې حق بولي چې اسقاطېدای شي، او د بښنې روزنیزې اغېزې تر غچ اخستل غوره ګڼي. مقدس اردبیلي هم د بقرې سورې د ۱۹۱ آیت په استناد، له مکې څخه د کافرانو ایستل د مسلمانانو د پخواني ایستلو په مقابل کې واجب بللي دي.

مفهوم‌پېژندنه او ځایګی

په مثل مقابله یا ورته مقابله هغه قاعده ده چې له مخې یې، هغه فرد یا کسان چې له ظلم یا بې‌عدالتۍ سره مخ شوي وي، حق لري د خپل ځان د دفاع لپاره په هماغه اندازه متقابل غبرګون وښيي. په فقه کې د دې اصل لپاره د تقاص، مقاصّه، اعتداء بالمثل او ردّ الکیل بالکیل اصطلاحات هم کارول شوي دي.

په ورته ډول مقابله په اسلام کې د مجرمانو پر وړاندې لومړنی اصل بلل شوی دی چې د انتقام‌غوښتنې د تمایل د تعدیل تر څنګ، د افرادو او دولتونو د تاوتریخوالي او تېري مخه هم نیولی شي. دا اصل په اسلامي فقه کې د قصاص او د اعتداء د آیت په تفسیر، او همداراز په جزایي او نړیوالو حقوقو کې څېړل شوی دی. فقیهانو د دې قاعدې پر بنسټ په غصب، غلا، جهاد، حدودو او قصاصو کې ګڼ احکام راایستلي دي؛ لکه د غاصب له ماله د تقاص جواز، د مثل په مثل قصاص، او له دښمن سره په حرامو میاشتو کې جګړه، که هغه جګړه پیل کړې وي.

د قرآني دلایلو له مخې، د تقابل اصل هم په خصوصي حقوقو (لکه تقاص) او هم په جزایي حقوقو (لکه قصاص) کې جاري دی. خو ډېری فقیهان د قرآن د ځینو آیتونو پر بنسټ، د په مثل مقابلې په نوم هر ډول غیراخلاقي او ظالمانه کړنې، لکه مثله کول یا د ملکي وګړو وژل، منع بولي. همداراز، شیعه مفسران په ورته ډول مقابله یو مشروع حق ګڼي، خو بښنه او صبر تر انتقام غوره بولي او سپارښتنه یې کوي. له دې نظره، په جګړه کې هم په مثل مقابله یو انساني او اخلاقي اصل ګڼل کېږي.

شیعه فقیهان د په مثل مقابلې اصل په مالي او غیرمالي چارو کې مشروع بولي، که څه هم د تطبیق د څرنګوالي او حدودو په اړه اختلافات لري.

د قاعدې د اعتبار دلایل

د اعتداء آیت په مثل د مقابلې د قاعدې له مهمو دلایلو څخه ګڼل شوی دی. د شیعه‌وو ځینو علماوو لکه شیخ طوسي او علامه طباطبایي، او همداراز د اهل‌سنت ځینو مفسرانو لکه زمخشري او قرطبي دا دلالت منلی دی. ناصر مکارم شیرازي باور لري چې د دې آیت له مخې، که ناحقه تېری وشي، مقابل لوری کولای شي د دفاع په توګه په مثل یا ورته مقابله وکړي، او دا حکم مالي او غیرمالي دواړه حقوق رانغاړي.

سید جعفر مرتضی عاملي په خپل کتاب «الإسلام ومبدأ المقابلة بالمثل» کې د دښمنانو پر وړاندې د مثل مقابلې مشروعیت د احادیثو پر بنسټ تأیید کړی او دا یې فطري او عقلاني چاره بللې ده؛ ځکه د اسلام او د مسلمانانو د ژوند ساتنه پرې ولاړه ده. هغه په دې اړه قرآني او روایي دلایل د عقلاني او فطري حکم د ارشاد په توګه ګڼي. عباسعلي عمید زنجاني هم دا قاعده عرفي بولي او وايي چې د ملتونو ترمنځ یې کارېدنه تر داخلي ټولنیزو اړیکو پراخه او څرګنده ده. په همدې تړاو، د امام علي(ع) په وصیت هم استناد شوی دی؛ هغه د خپل عمر په وروستیو ورځو کې وصیت وکړ چې له شهادت وروسته یې له انتقام اخیستنې ډډه وشي، او ټینګار یې وکړ که د ابن‌ملجم د ضربې له امله وفات شي، یوازې یو متقابل ګوزار دې ورکړل شي او له مثله کولو دې ډډه وشي.

د قاعدې مصداقونه او تطبیقونه

مقدس اردبیلي د بقرې سورې د ۱۹۱ آیت په استناد، چې په مدینه کې نازل شوی، له مکې څخه د کافرانو ایستل پر مسلمانانو واجب بللي او دا یې د مسلمانانو د پخواني ایستلو په مقابل کې تحلیل کړي دي. د احد جګړې پر مهال، کله چې د پېغمبر(ص) د تره حمزه جسد مثله شو، ځینو مسلمانانو غوښتل په مثل مقابله وکړي، خو د نحل سورې د ۱۲۶ آیت په نازلېدو، چې صبر ته یې بلنه ورکوله، دا اقدام ودرول شو.

د اسلام د لومړیو جګړو د اسیرانو غلامول، تر ډېره د هغه مهال د جګړه‌ییز عرف او د په مثل مقابلې د قاعدې پر بنسټ ترسره کېدل. د ایران اسلامي جمهوریت د ایران او عراق په جګړه کې، د عراق د کیمیاوي وسلو د کارونې په مقابل کې له ورته متقابل اقدام څخه ډډه وکړه. خو په ځینو مواردو کې د تمبولو او مخنیوي لپاره متقابل نظامي اقدام وشو؛ لکه د ۱۳۶۲ لمریز کال د سلواغې ۲۳مه. خو د امام خمیني په امر، د ملکي وګړو د ساتنې لپاره تر هر اقدام مخکې خبرتیا ورکول کېده. د ۱۳۹۸ لمریز کال د قاسم سلیماني تر ترور وروسته، ځینو شننو د دغه اقدام په وړاندې د ایران غبرګون د نړیوالو حقوقو له مخې د په مثل مقابلې په چوکاټ کې ارزولی دی. همداراز، د ایران اسلامي جمهوریت د رمضان جګړې (د ایران پر ضد د امریکا او اسرائیلو ګډه جګړه) او هم د اسرائیلو پر وړاندې د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال په مثل مقابله یا یې ګواښ د تمبولو او مخنیوي د وسیلې په توګه مطرح کړی دی.